Saltar para: Posts [1], Pesquisa [2]

Partidjamentu

Partidjamentu

17
Abr17

Rijionalizason

T.V. da Silva

7: Rijionalizason di Pais

Aprupóstu di rijionalizason di nos Pais (ki góra dja bira móda pâpia del), nhos ta pirmiti-m (ántis di más) ki N partidja ku nhos un situason ki N pása pa el i ki dja ten, suguramenti, más di vinti ánu. N stába na un konbérsu ku un injinheru (ki ka éra káuberdiánu, más ki dja stába ta vive txeu tenpu na Káuberdi) sobri situason dimistrativu i pulítiku di Káuberdi, kándu el fla-m (ku ár diskontraídu i amigávi), na un spésia di dizabáfu:

- Prublema di Káuberdi e ki sa ta pretendedu diriji-l sima un pais, kándu el debe dirijidu sima un direson-jeral!

N ta konfesa ma foi un xóki grándi (pa mi) obi kel tiráda la (ki, na kel mumentu, parse-m más un dizaforu di ki otu kusa!). Más di ki un provokason, el parse-m un grándi diskonsiderason i poku-kónta ku nha Pais. Komu el panha-m konplétamenti disprivinidu, N fika (duránti algun tenpu) disnortiádu i sen palávra. El, entritántu, el kontínua, ku ár serenu (i diskontraídu), ta djobe pa mi, sértamenti ta spéra un riason di nha párti.

Komu nha riason sa ta durába ku parse (i el debe ter notádu nha purturbason), el ratoma si rasiosinu:

- Na tenpu kulonial, Káuberdi ta dirijida ku un governador, alguns dimistrador di konsedju, un rejedor na kada fregeziâ (ku si várius kábu-xéfi), len di alguns trópa, pulísia i kábu-da-pulísia... Tudu kusa ta andába más-o-menu na órdi! Góra ki Káuberdi sa ta gobernádu komu un pais (ku prizidenti di repúblika, primeru-ministru, ministrus, diretoris-jeral, ets.), so dinheru ki ta gastádu ku kes genti li, ku un bokadinhu más di sforsu i sen kes órdi i kóntra-órdi (ki ta kontise i ta trapádja óra ki ten txeu algen ta mánda), ta dába pa governa Káuberdi trankilu.

Inda sen palávra (más dja menu xokádu), N poi ta pensa sobri kel tiráda la i kes konsiderason ki el fase. N ta konfesa ma inda oxi N ta xinti algun diskonfortu (pisikulójiku), senpri ki N lenbra di kel konbérsu i situason la!

Si e verdádi ki ka ten konparason posivi entri pugrésu i ivoluson (sósiu-pulítiku, ikunómiku i kultural di Káuberdi) di kel más di kinhentus ánu di governason kulonial i kel poku más di korénta ánu di governason nasional, senpri ta parse-m ma pode sér pirtinenti (tomándu na kónta tiráda di kel injinheru la) ki rifletidu (ku más subustánsa) sobri prusésu i stratéjia di governason di Pais na kontestu atual, undi dja bira móda pâpia di rijionalizason komu soluson pa prublema di si governason.

Apezár di dja ten txeu algen ki (rifletidu o irifletidamenti) ta pensa ma verdaderu susésu di governason di Pais sta na si rijionalizason, ta parse-m (sen statístika ninhun) ma ten mutu más algen ki (sen sta konvensedu di bondádi o nau di rijionalizason) inda ka fla (sikadjár, nen ka pensa) náda sobri el, entri otu razon: 1) o pamódi es ka ten ilimentu sufisienti ki ta pirmiti-s prunúnsia sobri el ku algun suguránsa (pisikulójiku, pelumenu); 2) o pamódi es sta abituádu na dexa ki otu pensa i disidi pa es; 3) o pamódi es ka kre kóre risku di es ka sér intendedu o di es sér malintendedu; 4) o pamódi es ka kre sta di mal “nen ku diós, nen ku diábu”.

Di nha párti, N ta konfesa ma rijionalizason ka disperta-m txeu kuriozidádi, inda ki N ta rakonxe (pa nha própi spiriénsa – dikiridu duránti ánus – na prusésu di rakódja di tradisons oral) ma kada ilha ten si rikéza i spesifisidádi (anivi jiográfiku, klimátiku, umánu, ikunómiku, pisikulójiku, i otu), apezár di si káuberdinidádi en-kumun ku tudu ilha.

Entri razon pa kel nha fráku kuriozidádi (o interesi?) pode sta ta martela (inkonsientimenti) konsiderason di kel injinheru (ki N ponta di-pa-riba). Más, sértamenti ki ten otu, di ki N ta pása ta indika algun:

  • Pikinotésa di Káuberdi, un stádu bastánti pikinóti (fetu di dés ilha di ki so nóvi e abitádu) ku sérka di kuátu mil i trinta i tres kilómitru kodrádu di tiritóri, ku mutu poku rakursu natural i ku un populason rizidenti (mutu karenti na txeu sentidu) di sérka di kinhentus mil algen, ki ta vive sobrutudu di inportason (di kuázi tudu kusa ki ta mestedu o ta konsumidu) i di djuda stranjeru (di instituson internasional o nau, di pais, i ti di algen, individualmenti konsiderádu). Kel pikinotésa (i pobréza) li, ki pode sér un vantáji (pamódi ku poku pode satisfazedu nisidádi txeu), pode sér un grándi prublema (i traze más konplikason), si jeston di Pais (di pontu di vista pulítiku i dimistrativu), len di ka sér mutu kriteriozu i rigurozu, ka sér tanbê kurétamenti nortiádu pa sentimentu (profundu) i vizon (kláru) di unidádi i unisidádi nasional;
  • Len di pikinotésa di Káuberdi (ku si fálta króniku di rakursu) i di el sta divididu na ilha pikinóti (di ki más grándi e Santiágu), Pais sta tanbê divididu na vinti i dos munisipi (di ki so ilha di Santiágu ten nóvi), maiór párti des ku poku o kuázi ninhun kapasidádi (i rakursu) di sustentabilidádi, más ki, entritántu, kada un des ten si strutura pulítiku-dimistrativu (ki ta konsumi más dinheru i ki ta pruduzi poku o náda, pamódi el ka sabe jeri o el ka ten pa jeri) ilejedu pa ruspetivu populason. Dinheru i ben (siginifikativu pa un pais ton pikinóti i ku tántu fálta di rakursu) ki ta gastádu na saporta kes strutura pulítiku-dimistrativu la, ta faseba diferénsa si pustáda (ku rigor, siénsa i konsiénsa) na jeston di kes munisipi (ki ta izistiba ántis), nbes di multiplika munisipi (ki traze komu konsakuénsa tenta multiplika rakursu finanseru i otu) so pa fikádu más pértu di poder (ki ta finji ma el ten poder ki el ka ten i, purisu, el ta fika ku mo stendedu ta pidi i ta spéra zimóla di dentu i di fóra, báxu gritariâ indiginádu di populason ki ta iziji – ku razon! – kunprimentu di prumésa). Ka e pur-akázu ki ten (na Pais) txeu algen (entri es, pulítiku ku bastánti kréditu) ki dja ben ta manifesta ma Káuberdi ten munisipi dimás, ku vontádi (más-o-menu sukundidu) di iziji ki riduzidu ses nunbru. Tanbê e verdádi ki gentis intendedu dja ben ta txoma atenson ma inda ka sta splorádu tudu ki e konpiténsa (legal i otu) di munisipi na Káuberdi;
  • Ku rijionalizason (ki sa ta pretendedu), len di ta ba omentádu strutura i konsakuenti oméntu di ses kustu di funsionamentu ki ta ba inplika minguamentu di rakursu pa sér aplikádu afabor di populason i di dizenvolvimentu, ta ba kiriádu más konflitu pa jeri (di pontu di vista pulítiku, sosial, ikunómiku i kultural), len di kes ki (atualmenti) Pais dja sa ta infrenta, ku txeu difikuldádi i txeu dór di kabésa. Na verdádi: 1) si sa ta fálta konpiténsa pa jeri munisipi (ku siénsa, konsiénsa i patriotismu), undi ta ba atxádu gentis konpitenti (i ku vontádi i diterminason sufisienti) pa jeri strutura rijional ki (nisisáriamenti) ta ba sér kiriádu?; 2) si sa ta fálta rakursu (finanseru i otu) pa invisti na dizenvolvimentu (sósiu-ikunómiku i kultural) di munisipi, ki milágri ta ba fasedu pa konsigidu kes rakursu la pa aplikádu na governason rijional?; 3) si rakursu (umánu, finanseru i otu) e kel ki tenedu gósi, pamódi ki ka ta pensádu i stabalisedu (konstitusionalmenti) un midjór manera di distribuson i aplikason des (anivi nasional i munisipal), ku bázi na kritéri ben ponderádu, sosializádu i asumidu pa pulítiku i sosiadádi káuberdiánu en-jeral, nbes di kíria más strutura ki (len di sér más un funil di rakursu) provávelmenti ta ba konplika (i bastánti) jeston di kes poku rakursu ki Káuberdi ten, o pode ben dispoi?

Inda aprupóstu di rijionalizason, algun rifleson adisional: 1) dja nu nase ku un difikuldádi natural (pa nu jeri) ki jiografiâ dá-nu, kándu nu stabalisedu na un tiritóri fetu di ilha ki, naturalmenti, dividi-nu; 2) na algun di nos ilha, pamódi tamanhésa di ses tiritóri i nunbru di ses populason, nu kiriádu (pulítiku i dimistrativamenti) otus divizon (raprizentádu pa munisipi); 3) si materializádu kel ideia (infilis?) di rijionalizason li, undi (komu konsakuénsa) nu ta ba ten más un grou (o bráku?) di divizon (ki ta ba fomenta bairismu izistenti) pa nu pása ta lida ku el (anivi pulítiku, dimistrativu, sosial, finanseru, kultural i ikunómiku) i ki ta ba trapadjá-nu kaminháda pa pugrésu, dizenvolvimentu i susésu nasional...

Ka e kázu pa nu lenbra di kel bédju ditádu ki ta fla (ku txeu verdádi!) ma union ta fase forsa? Si dja e difísil (i dimaziádu kustozu) lida ku kel divizon natural ki jiografiâ dá-nu (i ki nos própi dizenvolvimentu pode ben djudá-nu kíria kondison nisisári di bá ta kebra kes izolamentu la), pamódi ki nu ta insisti (mazukistikamenti?) na kíria más difikuldádi (ku izolamentu) ki más divizon (des bes pulítiku i dimistrativu) ta ben promove (entri nos ilha i na nos sosiadádi), na un spésia di travon pa nos própi dizenvolvimentu i susésu nasional?

Pamódi ki, nbes di nu fase forsa pa nu kíria nos unidádi (kada bes más nisisári!) na union di nos kapasidádi, di nos vontádi i diterminason, nu sa ta pensa (kuázi obistinádamenti – pa N ka dla lokamenti – i, sikadjár sen kel studu, ponderason i distansiamentu ki situason ta iziji) na omenta divizon (i konsakuentis difikuldádi) ki dja nu ten i kíria (des módi) más “sárni pa nu kosa”, ku kel ideia (ki pode sér tolobásku, pa N ka fla idióta!) di rijionalizason di Pais?

Ka e kázu pa nu tenta rifliti (ku algun kálma, ponderason i fair-play, más rilativizándu kel ki debe rilativizádu) sobri konsiderason di kel injinheru (kfr. kes purmeru parágrafu di kel pósti li), aruspetu di governason di Káuberdi, ántis i dipos di indipendénsa?

Nhos ta pirmiti-m ki N tirmina ku un purgunta xátu, más nisisári:

Afinal, nos Pais meste ki nu kontínua ta kíria nel inda más divizon (mal sukundidu trás di un iguismu bairista, duentiu, inkonfesádu), o el meste (sima di pon pa bóka) di más djunta-mo (baziádu na un patriótiku solidariadádi nasional, na sertéza di ki tudu djuntu i senpri djuntu nos e más fórti individual, sosial, ikunómiku, kultural i pulitikamenti), ki sértamenti ta ba lebá-nu (puzitivamenti) mutu más lonji, inkuántu kumunidádi nasional diterminádu, unidu i solidári?

Partidjamentu!

10
Abr17

Dispartidarizason i dispulitizason...

T.V. da Silva

6: Dispartidarizason i dispulitizason di Diministrason Públiku

Dja ten ánus ki dja ben ta papiádu di nisisidádi di dispartidariza Diministrason Públiku káuberdiánu. Atualmenti, kuázi pode konsiderádu ma dja bira móda pâpia del. Pode ka sta kláru (na spritu di txeu algen) si kel dispartidarizason la e igual (o nau) ku dispulitizason di kes sirbisu di Stádu la. Pode sér ki, na pâpia i/o na pensa sobri un o otu di kel dos konsetu la, txeu bes kel dispartidarizason i dispulitizason la sa ta konfundidu ku kunpanheru.

Afinal, na kusé ki sa ta pensádu óra ki sa ta papiádu di dispartidriza o dispulitiza Diministrason Públiku káuberdiánu? Dispartidarizason e omesmu kusa ki dispulitizason di kes sirbisu públiku la? Ta parse-m konvinienti ki sklarisedu (un bokadinhu ki-seja) kel dos konsetu la, pa midjór ntendedu na kusé ki sa ta pensádu óra ki sa ta rifiridu kalkér des, pa un bánda, i si pode (o debe) sér dizejávi ki lutádu pa konsigidu materializason di kalkér des, len di si ten posibilidádi real i prátiku (sen strágu!) di sér konsigidu un i/o otu kusa.

Anton, nu komesa kes rifleson li, ku sigintis konsiderason:

1.Dispartidariza i dispulitiza, enbóra es pode konsiderádu di naturéza (pulítiku) semelhánti, ta parse-m ma es ka debe konfundidu ku kunpanheru. Na verdádi:

1) Dispartidariza Diministrason Públiku ka debeba nunka kontise, pa sínplis fáktu di nunka ka debeda partidarizádu Funson Públiku (di Stádu). Dja ki, si Stádu e pa sirbi sosiadádi (i sidadons) interu di un pais (sen odja própiamenti pa intigrántis di kalkér partidu – ki ka e obrigatóri ki izisti – i, konsakuentimenti, sen pritenson di sabe si sidadons des pais ten o ka ten partidu i, mutu mênus, kál ki e partidu di kada un), nunka ka debeba kontise ki funsionáris públiku (inkuántu tal) fase uzu di sirbisus di Stádu pa sirbi kalkér partidu (di ki es pode sér militánti o nau), dja ki ses obrigason i konprimisu e di sirbi Stádu (i, des módi, sirbi pais), na pesuâ di kada sidadon (indipendentimenti di el ten filiason partidári o nau) ki buska sirbisu di Stádu. Entritántu, na dimokrasiâs di bázi partidári (karatirístiku di mundu osidental), istué, ki (pa konformason di vontádi pulítiku di Stádu) ten ki ten partidus legalmenti konstituídu i ki, através di konkursu (ileson), ta asumi (duránti algun tenpu préditirminádu) orientason, disizon i izekuson pulítiku di kusas ki Stádu debe fase pa ben di pais, ten un prublema real di difísil ultrapasáji. Es prublema real sta fórtimenti ligádu ku fáktu di kenha ki ta gánha governason di pais e senpri partidu (koligádu o nau) ki, lógu ki el gánha ileson, el ta tráta di prenxe tudu lugár inportánti (na sirbisus di Stádu) ku gentis di si konfiánsa pulítiku (kuázi senpri gentis ki ta pertense-l). Kel fáktu li ta komesa pa própi indijitádu (pa partidu) pa sér Primeru-Ministru (o Prizidenti di Repúblika, na rijimis prizidensialista). Óra, si Primeru-Ministru (ki, kredu o ka kredu, e xéfi-másimu di Diministrason Públiku), ki (kuázi senpri) e xéfi di partidu ki gánha konkursu (ileson), e kel ki partidu ganhador indika, pekádu mortal di partidarizason di Diministrason Públiku sta (pa kel sínplis fáktu li), orijináriamenti i fatalmenti, kometedu. Apartir di li, tudu ta sér vérbu “encher” (pa militántis di partidu ganhador di ileson) di dirijentis i tékinikus (más inportánti) di Diministrason Públiku. I kel li ka e tudu! Prublema maiór inda e ki kes dirijenti i tékiniku la, pa len di es sta (sobrutudu) na sirbisu di ses partidu (di ki es ta resebe órdi), es ta pása bida na fase diferénsa (entri militánti di ses partidu – ki kuázi senpri ta sér “ben” sirbidu! – i kel ki ka e militánti di ses partidu – kuázi senpri mal sirbidu!) na prestason di sibisu (ki debeba sér) di Stádu i (purisu) igual pa tudu algen. E des módi ki, nbes di prestádu un bon sirbisu públiku (ki e dever di Stádu) pa tudu algen i instituson ki meste kel sirbisu la, ta tendu un utilizason partidári (más-o-menu) diskarádu di bens i sirbisus di Stádu, ku tudu prujuis ki kel la ta riprizenta. Purkonsiginti, ta sérba bon i dizejávi (pa pais i pa tudu sidadon) ki dispartidarizáda Funson Públiku. Más, kel la e (prátikamenti) un ben kuázi inposivi di sér alkansádu na rijimis dimokrátiku di bázi partidári (undi Primeru-Ministru e xéfi di partidu), enbóra na alguns di kes rijimi la intirvenson di funsionáris (partidári) pode sér (initlijentimenti) mênus diskarádu di ki na otus i, purtántu, ku mênus prujuis pa kumunidádi nasional. Parse-m ma dja e kuázi konsensual (na nos pais) ma un mekanismu kapás di kontribui pa míngua i stabiliza un grau razuávi di dispartidarizason di Funson Públiku ta sérba utilizason di konkursu públiku sériu (sen batóta!) na rakrutamentu di dirijentis i xéfis di sirbisus di Stádu. I dispulitiza?

2) Dispulitiza Diministrason Públiku, di nha pontu di vista, ta sérba kóntraprudusenti, dja ki tudu Diministrason Públiku (di kalkér pais) debe ten i sigi un pulítika (di bon governason) ki kalkér Stádu (dígunu di kel nómi li) debe pirsigi. Óra, tudu i kalkér pais e (kredu o ka kredu) un entidádi pulítiku organizádu na Stádu (ki ta da-l nómi); tudu pais ten ki ten (nisisáriamenti) sidadons ki, inkuántu tal, ten diretus i deveris ku si pais; entri kel diretus i deveris la di sidadon, sta sértamenti diretus i deveris pulítiku ki ta skora (i ta sakóre) si naturéza (fundamental) di sér sidadon di un pais, indipendentimenti di (es pais) ten partidu o nau, i (na kázu di el ten partidus) indipendentimenti di sidadons sta (o ka sta) filiádu na un o otu partidu. Sendu pais (inkuántu tal) un entidádi di naturéza iminentimenti pulítiku i tendu sidadons (pa faktu di sér sidadon) obrigasons pulítiku di ki es ka pode skápa (anonsér ki, legalmenti, diklarádu o stabalisedu ses inapitidon o inkonpatibilidádi), ta fika kláru ki sér sidadon e kuázi sinónimu di sér pulítiku, nomiádamenti óra ki el e funsionári di Stádu, istué, ki el sta na sirbisu di Stádu (pa sirbi, di algun módi, kumunidádi nasional). Purtántu, dispulitiza Diministrason Públiku (ki e un stromentu pulítiku-diministrativu di Stádu pa governa i sirbi sidadons i pais) ta sérba, in extremis, kába ku Diministrason Públiku, kusa ki ta siginifikába (na prátika) kába ku Stádu i likida pais.

2. Ku kes konsiderason i komentári (rápidu, lijeru i rizumidu, inda ki tupa-tupa) ki N kába di partidja ku ledor, N ta kridita ma ledor (konkordándu o nau ku es) sta (si ka dja el stába) na kondison di prunúnsia (ku argumentus di-sel o di otus) sobri es nha prununsiamentu, vizon i pozisionamentu aruspetu di dispartidarizason i dispulitizason di Diministrason Públiku. Es e razon pamódi N ta fika pa li, ta spéra:

Partidjamentu!

04
Abr17

Língua Káuberdiánu: nos língua matérnu-3

T.V. da Silva

5: Prigus ki nos língua matérnu sa ta kóre

Entri prigus ki pode sa ta kóre nos língua matérnu, N sa ta ben distáka tres: 1) di diskaratirizason; 2) di diskiriolason; 3) di disparsimentu.

Diskaratirizason di un língua ta kontise tudu bes ki, na papia-l o na skrebe-l, ta ingunorádu, ta skesedu o ta disruspetádu strutura i/o spritu des língua. Sa ta papiádu di strutura di un língua óra ki sa ta tomádu na devidu kónta manera módi es língua ta konporta i ta funsiona na si fonolojiâ, (más sobrutudu) na si morfolojiâ i sintási, fundamentalmenti; sa ta papiádu di spritu di un língua óra ki sa rifiridu kes aspétu fráziku di kel língua la ki difisilmenti ta konsigidu (na un otu língua) ses traduson purfetu i kurétu, mesmu ki uzádu un perífrazi (várius palábra, kuázi o mesmu un frázi). E sobrutudu nes kontestu li ki kustuma ta papiádu di frázi idiomátiku, istué, karatirístiku di un língua, purtántu, sen traduson o di difísil traduson.

Diskaratirizason di nos língua matérnu ta kontise: 1) senpri ki i (kuázi senpri) pamódi (di pontu di vista fonolójiku) ta tentádu o ta prununsiádu palábra npristádu di purtuges (más o menu) sima el ta prununsiádu na purtuges; 2) senpri ki i (kuázi senpri) pamódi (di pontu di vista morfolójiku) ta tentádu (pa influénsa, konsienti o nau, di purtuges) konkordánsa di nunbru i jéniru di palábra sima ta kontise na purtuges (i kuázi senpri pensándu ma so si ki sa ta papiádu o skrebedu kurétamenti nos língua); 3) senpri ki i (kuázi senpri) pamódi (inda di pontu di vista morfolójiku) ta tentádu konjugason i/o flekison verbal (ki na nos língua ka ten) sima ta kontise na purtuges; 4) senpri ki i (kuázi senpri) pamódi (di pontu di vista sintátiku) ta fasedu konstruson di frázi, imitándu o prosimándu di régras ki purtuges ta uza na kel konstruson la.

Diskiriolason (N ta prifiri kel palábra li, nbes di “diskiriolizason”) di nos língua ta kontise, sobrutudu, pa kes omesmu razon ki N ponta di-pa-riba li, kándu N pâpia di “diskaratirizason” (kfr.). Si diferénsa sta sobrutudu ligádu ku fáktu di nos língua sér un kiriolu. Komu língua káuberdiánu e kiriolu (i e kel kiriolu más bédju di mundu, dundi ta ben si inportánsa maiór na mundu, sobrutudu pa kiriolístika) ta i pode uzádu “diskiriolason” komu sinónimu di “diskaratirizason”. Na verdádi, tudu (o kuázi tudu) diskiriolason di nos língua ta rizulta di algun diskaratirizason ki el (pode) sufri.

Disparsimentu (o mórti) di nos língua matérnu ta parse (pa txeu algen) inposivi o kuázi. Sobrutudu pa kes ki ta skora ses krénsa (nes inposibilidádi) na fáktu di el ta papiádu (na diâ-diâ) pa tudu sidadon rizidenti na nos téra i pa grándi párti di nos konsidadon na diáspura, len di si txeu utilizason diári na internéti, nomiádamenti na kureiu iletróniku i na redi sosial.

E verdádi ki nos língua matérnu ta parse ma el sta vasinádu kóntra vírus di mórti, pa luta fórti, pirsistenti i konsistenti di rizisténsa ki el ben ta tráva (através di tenpu) pa si sobrivivénsa i kontinidádi. Difátu, e un língua ki nase di konflitu di inkontru i dizinkontru sósiukultural, ikunómiku i pulítiku di povus diferenti ki povuádu nos ilhas ku el. N ta kridita ma kel fáktu li po-l sal di konserbason i da-l inerjiâ pa el luta kóntra tudu ki pode trapádja si kaminháda pa un futuru ki e di mante kabésa senpri fóra di águ (pa el ka foga!).

Ti ánus korénta di séklu 19, el ben ta kumula inerjiâ, omesmu tenpu ki el ben ta alárga i konplésifika si kapasidádi i ta nbunita si spreson, na un fórma intilijenti di (pa un bánda) risguárda si kabésa, inkuántu el ben ta kíria (pa otu bánda), na kárni di si strutura i na álma di si spritu, ármas i munisons pa si otodiféza.

Na diâs di oxi, ki dja el pode konsiderádu un adultu bastánti robustu i dinámiku, inda ki (purinkuántu) un tántu rústiku (pamódi, na si kirsimentu spontáni, falta-l un sklarisedu orientason o idukason), el pode sa ta kóre risku di disparsimentu, apezár di el (pode) sta vasinádu.

Risku ki el sa ta kóre, ta ben sobrutudu di kel fálta di orientason o idukason ki N rifiri na parágrafu antirior. Kel orientason o idukason la so ta konsigidu ku si ofisializason (na un prumeru pásu inportánti, sinbóliku i sosialmenti, len di pulitikamenti) más, sobrutudu, ku si padronizason (na un últimu pásu) ki ta stabalise régra kláru di si funsionamentu, ki debe ruspetádu i sigidu pa tudu algen, tántu na pâpia sima na skrebe.

Entri si ofisializason (ki pode rizulta di un sínplis diklarason di órgu konpitenti di Stádu káuberdiánu) i si padronizason, ta intermêdia un prusésu más-o-mênus longu (na tenpu i na spásu) di sensibilizason, invistigason, studu, diskuson i sosializason, ti txigádu na skódja (si posivi, pa konsénsu) di un variadádi-padron pa skrita di nos língua nasional. E es variadádi-padron ki ta ba sirbi di bázi pa tudu trabádju (di spesialistas) ki ta ba dizinboka na padronizason di skrita di nos língua.

Inkuántu kes pásu rifiridu na kel dos parágrafu antirior ka satisfazedu, senpri ta koloka risku di disparsimentu di nos língua. Kel risku li sa ta resebe  (tudu diâ) stímulu i fermentu di nos atitudi i konportamentu na un papiason diskudádu (kuáli-kuáli) i na un skrita trapadjádu (sen régra nen sistematizason, undi kada un ta skrebe di si manera o sen manera ninhun) ton abundantimenti izibidu na kureiu iletróniku i na redi sosial ki internéti ta poi (vinti i kuátu riba vinti i kuátu óra) na dispozison di kada un, dentu i fóra di Pais.

Pamódi ki es barafunda di pâpia i skrebe sa ta kontribui (fártamenti) pa un posivi disparsimentu (o mórti) di nos língua matérnu? Pamódi, si ka podu travon nes inxuráda di diskaratirizason i diskiriolason ki sa ta báza riba (i dentu) di nos língua i sa ta kontribui (fórtimenti) pa ntupi i ntudja si strutura i si spritu, nu pode sta sértu ma nos língua ta kába pa sér (un diâ, ki ka sabedu kál nen kándu) totalmenti dizistruturádu, ki e omesmu kusa ki fla ma el ta dexa di izisti komu língua.

Kusé ki e un língua dizistruturádu i sen si spritu? Sértamenti so el pode sér kadábra des língua. Purtántu, un língua mortu! I povu ki perde si língua, e sima ken ki el perde si vós, len di perde si própi identidádi! Si kabésa ta fika bastánti diskaratirizádu i (konsakuentimenti) bastánti limitádu (pa N ka fla difisienti).

Inda ki nos língua (pode) sta vasinádu kóntra si disparsimentu, nu ka debe skese ma pa tudu ten un limiti. Naturalmenti ki, ku un língua mortu, ka ten ramédi (pelumenu inda ka konxedu ninhun!) pa risusita-l! Ka nu skese di kel li!

 Anton, nos tudu ki kre nos língua (inkuántu i pamódi e párti di subustánsa di Povu ki nu e), nu debe djunta-mo (ku sidadaniâ, klaréza di spritu i amor patriótiku) na toma tudu  midida ki pode rivigora-l i afasta-l di tudu i kalker dismándu ki pode konprimiti si saúdi i leba-l pa simitéri. Purisu:

Partidjamentu!

Mais sobre mim

Sigam-me

Subscrever por e-mail

A subscrição é anónima e gera, no máximo, um e-mail por dia.

Links

  •  
  • Arquivo

    1. 2017
    2. J
    3. F
    4. M
    5. A
    6. M
    7. J
    8. J
    9. A
    10. S
    11. O
    12. N
    13. D