Saltar para: Posts [1], Pesquisa [2]

Partidjamentu

Partidjamentu

14
Mai17

Situason di nos língua matérnu: e módi i pamódi (1)

T.V. da Silva

8: Situason di nos língua matérnu: e módi i pamódi?

Normalidádi di situason di nos língua matérnu, na diâ-diâ di oxi, e (jenérikamenti konsiderádu) bastánti prokupánti, si el konparádu ku kel ki ta kontise normalmenti ku algun otu língua, sima purtuges, franses, ingles i spanhól, purizenplu.

Normalidádi di situason di nos língua matérnu ta mostra un áltu grou di poku-kónta ki nos, dónu di língua, nu ten ku nos stromentu prinsipal di kumunikason oral entri nos i até ku otu algen: nu ta papia-l kuáli-kuáli i más kuáli-kuáli, inda, nu ta skrebe-l (óra ki nu skrebe-l)!

Strágu ki ta rizulta di kel situason li ka e náda pikinóti, tántu pa nos língua, sima pa nos própi kabésa, inkuántu dónu des lingua li, dja ki el ta diskualifika nos língua (pa un ládu) , el ta diskualifika ken ki ta papia-l (i ta skrebe-l) mariádu i, na fin di kónta, el ta diskualifiká-nu (inkuántu povu, dónu di nos língua matérnu), pa diskonsiderason ku maiór (i más inportánti) patrimóni imaterial di nos pais.

Pa nu toma konsiénsa un poku más di kel situason li, nu rapára (purizenplu) na situason di purtuges, mesmu li na nos téra (undi kel língua li tanbê sa ta maltratádu suguru, tántu na pâpia, sima na skrebe). Difátu, tántu na pâpia, sima na skrebe purtuges, kuázi tudu algen (apezár di más-o-menu konsienti di difkuldádi na papia-l i skrebe-l) ta fase kiston di papia-l o skrebe-l di kel manera (supóstamenti) más kurétu posivi ki el sabe. Pamódi? Pamódi e xiki pâpia i skrebe purtuges dretu i ben; pâpia i skrebe dretu purtuges (na pensamentu di grándi párti di káuberdiánu) ta da statutu, ta dexa inprison (pa jeneralidádi di káuberdiánu ki sa ta obi-l o sa ta lé-l) ma kel algen li e inportánti. Pamódi purtuges e língua di pristiju na Káuberdi, konsakuénsa lójiku (?) e ma ken ki ta papia-l o ta skrebe-l dretu ten pristiju i debe sér pristijádu.

Nos atitudi i konportamentu ralasionádu ku uzu kuáli-kuáli (= di kalkér manera, sen ruspetu pa strutura i spritu) di nos língua matérnu, tántu na pâpia sima na skrebe, ta manifesta (nu kre o nu ka kre) poku inportánsa ki nu ta da (sértamenti inkonsientimenti) nos língua (ki e nos maiór stromentu di kumunikason di tudu mundu ki nu ten i nu ta vive), kusa ki ta revela un munti otu kusa, entri es:

  • Fálta di konsiderason ki nu sa ta ten ku valoris sósiu-kultural di nos povu i, konsakuentimenti, ku nos própi kabésa;
  • Sintóma di konplékisu di infirioridádi (frutu di stória di skravatura ki nos povu pása pa el) ki, inkonsientimenti, pode tene-nu ta disvaloriza kel ki e di-nos (i, nes kázu, nos língua), pa un bánda i, pa otu bánda, ta sobrivaloriza kel ki e di otu (e kázu di purtuges, ingles, franses), sobrutudu, óra ki kel otu li e stranjeru, nomiádamenti oropeu o di mundu osidental;
  • Pirgisa di nu didika (nos tenpu, nos sforsu i kapasidádi) pa nu konxe i studa nos rialidádi i ses valor, inkonsientimenti baziádu na prisupostu ma “ropa i sapátu di dufuntu ta sirbi-nu purfetamenti”, razon (sen razon) ki ta lebá-nu aji, txeu bes, na sintidu di nu purbeta (más ki nu pode) kel ki otu dja ten o dja fase i sen (o kuázi ku medu di) splora o diskubri nos própi kapasidádi i valor di kel ki nu e i nu ten.

Na sintidu di kontribui pa nu bá ta toma konsiénsa i di (des manera) nu bá ta ultrapása tudu kel situason li (i otus) ki sa ta dismerese-nu i ki (di alguna manera) sa ta inpidi-nu di liberta nos kabésa i di nu bá ta diskubri i inplimenta nos real valor i valor di nos rialidádi, i, ralasionádu konkrétamenti ku situason ki nos língua sta nel, N ta pása, na póstis siginti, ta partidja ku ledor algun prokupason i sujeston ki pode djudá-nu (si nu kre) bá ta altera pa midjór (poku-poku) tudu es situason ki ta parse-m poku dígunu di/na nos povu, nos kultura, nos língua. Ta sér un fórma di nu bá ta alavánka nisisidádi (urijenti) di nu pása ta ten orgudju di splora, studa i diskubri forsa di rialidádi i valor di nos língua matérnu ki, sértamenti, ta ba dá-nu briu di nu pása ta ten un saudávi orgudju di nu sér nos, di nu konxe i domina kel ki nu ten, pa nu fase (apartir di nos i di nos rialidádi sósiu-kultural) kel futuru ki nu kre (inda ki inkonsientimenti) i ki (sértamenti) nu ta merese, pa ben di nos tudu i di tudu ken ki (kre i) ta ralasiona ku nos.

Partidjamentu!

17
Abr17

Rijionalizason

T.V. da Silva

7: Rijionalizason di Pais

Aprupóstu di rijionalizason di nos Pais (ki góra dja bira móda pâpia del), nhos ta pirmiti-m (ántis di más) ki N partidja ku nhos un situason ki N pása pa el i ki dja ten, suguramenti, más di vinti ánu. N stába na un konbérsu ku un injinheru (ki ka éra káuberdiánu, más ki dja stába ta vive txeu tenpu na Káuberdi) sobri situason dimistrativu i pulítiku di Káuberdi, kándu el fla-m (ku ár diskontraídu i amigávi), na un spésia di dizabáfu:

- Prublema di Káuberdi e ki sa ta pretendedu diriji-l sima un pais, kándu el debe dirijidu sima un direson-jeral!

N ta konfesa ma foi un xóki grándi (pa mi) obi kel tiráda la (ki, na kel mumentu, parse-m más un dizaforu di ki otu kusa!). Más di ki un provokason, el parse-m un grándi diskonsiderason i poku-kónta ku nha Pais. Komu el panha-m konplétamenti disprivinidu, N fika (duránti algun tenpu) disnortiádu i sen palávra. El, entritántu, el kontínua, ku ár serenu (i diskontraídu), ta djobe pa mi, sértamenti ta spéra un riason di nha párti.

Komu nha riason sa ta durába ku parse (i el debe ter notádu nha purturbason), el ratoma si rasiosinu:

- Na tenpu kulonial, Káuberdi ta dirijida ku un governador, alguns dimistrador di konsedju, un rejedor na kada fregeziâ (ku si várius kábu-xéfi), len di alguns trópa, pulísia i kábu-da-pulísia... Tudu kusa ta andába más-o-menu na órdi! Góra ki Káuberdi sa ta gobernádu komu un pais (ku prizidenti di repúblika, primeru-ministru, ministrus, diretoris-jeral, ets.), so dinheru ki ta gastádu ku kes genti li, ku un bokadinhu más di sforsu i sen kes órdi i kóntra-órdi (ki ta kontise i ta trapádja óra ki ten txeu algen ta mánda), ta dába pa governa Káuberdi trankilu.

Inda sen palávra (más dja menu xokádu), N poi ta pensa sobri kel tiráda la i kes konsiderason ki el fase. N ta konfesa ma inda oxi N ta xinti algun diskonfortu (pisikulójiku), senpri ki N lenbra di kel konbérsu i situason la!

Si e verdádi ki ka ten konparason posivi entri pugrésu i ivoluson (sósiu-pulítiku, ikunómiku i kultural di Káuberdi) di kel más di kinhentus ánu di governason kulonial i kel poku más di korénta ánu di governason nasional, senpri ta parse-m ma pode sér pirtinenti (tomándu na kónta tiráda di kel injinheru la) ki rifletidu (ku más subustánsa) sobri prusésu i stratéjia di governason di Pais na kontestu atual, undi dja bira móda pâpia di rijionalizason komu soluson pa prublema di si governason.

Apezár di dja ten txeu algen ki (rifletidu o irifletidamenti) ta pensa ma verdaderu susésu di governason di Pais sta na si rijionalizason, ta parse-m (sen statístika ninhun) ma ten mutu más algen ki (sen sta konvensedu di bondádi o nau di rijionalizason) inda ka fla (sikadjár, nen ka pensa) náda sobri el, entri otu razon: 1) o pamódi es ka ten ilimentu sufisienti ki ta pirmiti-s prunúnsia sobri el ku algun suguránsa (pisikulójiku, pelumenu); 2) o pamódi es sta abituádu na dexa ki otu pensa i disidi pa es; 3) o pamódi es ka kre kóre risku di es ka sér intendedu o di es sér malintendedu; 4) o pamódi es ka kre sta di mal “nen ku diós, nen ku diábu”.

Di nha párti, N ta konfesa ma rijionalizason ka disperta-m txeu kuriozidádi, inda ki N ta rakonxe (pa nha própi spiriénsa – dikiridu duránti ánus – na prusésu di rakódja di tradisons oral) ma kada ilha ten si rikéza i spesifisidádi (anivi jiográfiku, klimátiku, umánu, ikunómiku, pisikulójiku, i otu), apezár di si káuberdinidádi en-kumun ku tudu ilha.

Entri razon pa kel nha fráku kuriozidádi (o interesi?) pode sta ta martela (inkonsientimenti) konsiderason di kel injinheru (ki N ponta di-pa-riba). Más, sértamenti ki ten otu, di ki N ta pása ta indika algun:

  • Pikinotésa di Káuberdi, un stádu bastánti pikinóti (fetu di dés ilha di ki so nóvi e abitádu) ku sérka di kuátu mil i trinta i tres kilómitru kodrádu di tiritóri, ku mutu poku rakursu natural i ku un populason rizidenti (mutu karenti na txeu sentidu) di sérka di kinhentus mil algen, ki ta vive sobrutudu di inportason (di kuázi tudu kusa ki ta mestedu o ta konsumidu) i di djuda stranjeru (di instituson internasional o nau, di pais, i ti di algen, individualmenti konsiderádu). Kel pikinotésa (i pobréza) li, ki pode sér un vantáji (pamódi ku poku pode satisfazedu nisidádi txeu), pode sér un grándi prublema (i traze más konplikason), si jeston di Pais (di pontu di vista pulítiku i dimistrativu), len di ka sér mutu kriteriozu i rigurozu, ka sér tanbê kurétamenti nortiádu pa sentimentu (profundu) i vizon (kláru) di unidádi i unisidádi nasional;
  • Len di pikinotésa di Káuberdi (ku si fálta króniku di rakursu) i di el sta divididu na ilha pikinóti (di ki más grándi e Santiágu), Pais sta tanbê divididu na vinti i dos munisipi (di ki so ilha di Santiágu ten nóvi), maiór párti des ku poku o kuázi ninhun kapasidádi (i rakursu) di sustentabilidádi, más ki, entritántu, kada un des ten si strutura pulítiku-dimistrativu (ki ta konsumi más dinheru i ki ta pruduzi poku o náda, pamódi el ka sabe jeri o el ka ten pa jeri) ilejedu pa ruspetivu populason. Dinheru i ben (siginifikativu pa un pais ton pikinóti i ku tántu fálta di rakursu) ki ta gastádu na saporta kes strutura pulítiku-dimistrativu la, ta faseba diferénsa si pustáda (ku rigor, siénsa i konsiénsa) na jeston di kes munisipi (ki ta izistiba ántis), nbes di multiplika munisipi (ki traze komu konsakuénsa tenta multiplika rakursu finanseru i otu) so pa fikádu más pértu di poder (ki ta finji ma el ten poder ki el ka ten i, purisu, el ta fika ku mo stendedu ta pidi i ta spéra zimóla di dentu i di fóra, báxu gritariâ indiginádu di populason ki ta iziji – ku razon! – kunprimentu di prumésa). Ka e pur-akázu ki ten (na Pais) txeu algen (entri es, pulítiku ku bastánti kréditu) ki dja ben ta manifesta ma Káuberdi ten munisipi dimás, ku vontádi (más-o-menu sukundidu) di iziji ki riduzidu ses nunbru. Tanbê e verdádi ki gentis intendedu dja ben ta txoma atenson ma inda ka sta splorádu tudu ki e konpiténsa (legal i otu) di munisipi na Káuberdi;
  • Ku rijionalizason (ki sa ta pretendedu), len di ta ba omentádu strutura i konsakuenti oméntu di ses kustu di funsionamentu ki ta ba inplika minguamentu di rakursu pa sér aplikádu afabor di populason i di dizenvolvimentu, ta ba kiriádu más konflitu pa jeri (di pontu di vista pulítiku, sosial, ikunómiku i kultural), len di kes ki (atualmenti) Pais dja sa ta infrenta, ku txeu difikuldádi i txeu dór di kabésa. Na verdádi: 1) si sa ta fálta konpiténsa pa jeri munisipi (ku siénsa, konsiénsa i patriotismu), undi ta ba atxádu gentis konpitenti (i ku vontádi i diterminason sufisienti) pa jeri strutura rijional ki (nisisáriamenti) ta ba sér kiriádu?; 2) si sa ta fálta rakursu (finanseru i otu) pa invisti na dizenvolvimentu (sósiu-ikunómiku i kultural) di munisipi, ki milágri ta ba fasedu pa konsigidu kes rakursu la pa aplikádu na governason rijional?; 3) si rakursu (umánu, finanseru i otu) e kel ki tenedu gósi, pamódi ki ka ta pensádu i stabalisedu (konstitusionalmenti) un midjór manera di distribuson i aplikason des (anivi nasional i munisipal), ku bázi na kritéri ben ponderádu, sosializádu i asumidu pa pulítiku i sosiadádi káuberdiánu en-jeral, nbes di kíria más strutura ki (len di sér más un funil di rakursu) provávelmenti ta ba konplika (i bastánti) jeston di kes poku rakursu ki Káuberdi ten, o pode ben dispoi?

Inda aprupóstu di rijionalizason, algun rifleson adisional: 1) dja nu nase ku un difikuldádi natural (pa nu jeri) ki jiografiâ dá-nu, kándu nu stabalisedu na un tiritóri fetu di ilha ki, naturalmenti, dividi-nu; 2) na algun di nos ilha, pamódi tamanhésa di ses tiritóri i nunbru di ses populason, nu kiriádu (pulítiku i dimistrativamenti) otus divizon (raprizentádu pa munisipi); 3) si materializádu kel ideia (infilis?) di rijionalizason li, undi (komu konsakuénsa) nu ta ba ten más un grou (o bráku?) di divizon (ki ta ba fomenta bairismu izistenti) pa nu pása ta lida ku el (anivi pulítiku, dimistrativu, sosial, finanseru, kultural i ikunómiku) i ki ta ba trapadjá-nu kaminháda pa pugrésu, dizenvolvimentu i susésu nasional...

Ka e kázu pa nu lenbra di kel bédju ditádu ki ta fla (ku txeu verdádi!) ma union ta fase forsa? Si dja e difísil (i dimaziádu kustozu) lida ku kel divizon natural ki jiografiâ dá-nu (i ki nos própi dizenvolvimentu pode ben djudá-nu kíria kondison nisisári di bá ta kebra kes izolamentu la), pamódi ki nu ta insisti (mazukistikamenti?) na kíria más difikuldádi (ku izolamentu) ki más divizon (des bes pulítiku i dimistrativu) ta ben promove (entri nos ilha i na nos sosiadádi), na un spésia di travon pa nos própi dizenvolvimentu i susésu nasional?

Pamódi ki, nbes di nu fase forsa pa nu kíria nos unidádi (kada bes más nisisári!) na union di nos kapasidádi, di nos vontádi i diterminason, nu sa ta pensa (kuázi obistinádamenti – pa N ka dla lokamenti – i, sikadjár sen kel studu, ponderason i distansiamentu ki situason ta iziji) na omenta divizon (i konsakuentis difikuldádi) ki dja nu ten i kíria (des módi) más “sárni pa nu kosa”, ku kel ideia (ki pode sér tolobásku, pa N ka fla idióta!) di rijionalizason di Pais?

Ka e kázu pa nu tenta rifliti (ku algun kálma, ponderason i fair-play, más rilativizándu kel ki debe rilativizádu) sobri konsiderason di kel injinheru (kfr. kes purmeru parágrafu di kel pósti li), aruspetu di governason di Káuberdi, ántis i dipos di indipendénsa?

Nhos ta pirmiti-m ki N tirmina ku un purgunta xátu, más nisisári:

Afinal, nos Pais meste ki nu kontínua ta kíria nel inda más divizon (mal sukundidu trás di un iguismu bairista, duentiu, inkonfesádu), o el meste (sima di pon pa bóka) di más djunta-mo (baziádu na un patriótiku solidariadádi nasional, na sertéza di ki tudu djuntu i senpri djuntu nos e más fórti individual, sosial, ikunómiku, kultural i pulitikamenti), ki sértamenti ta ba lebá-nu (puzitivamenti) mutu más lonji, inkuántu kumunidádi nasional diterminádu, unidu i solidári?

Partidjamentu!

10
Abr17

Dispartidarizason i dispulitizason...

T.V. da Silva

6: Dispartidarizason i dispulitizason di Diministrason Públiku

Dja ten ánus ki dja ben ta papiádu di nisisidádi di dispartidariza Diministrason Públiku káuberdiánu. Atualmenti, kuázi pode konsiderádu ma dja bira móda pâpia del. Pode ka sta kláru (na spritu di txeu algen) si kel dispartidarizason la e igual (o nau) ku dispulitizason di kes sirbisu di Stádu la. Pode sér ki, na pâpia i/o na pensa sobri un o otu di kel dos konsetu la, txeu bes kel dispartidarizason i dispulitizason la sa ta konfundidu ku kunpanheru.

Afinal, na kusé ki sa ta pensádu óra ki sa ta papiádu di dispartidriza o dispulitiza Diministrason Públiku káuberdiánu? Dispartidarizason e omesmu kusa ki dispulitizason di kes sirbisu públiku la? Ta parse-m konvinienti ki sklarisedu (un bokadinhu ki-seja) kel dos konsetu la, pa midjór ntendedu na kusé ki sa ta pensádu óra ki sa ta rifiridu kalkér des, pa un bánda, i si pode (o debe) sér dizejávi ki lutádu pa konsigidu materializason di kalkér des, len di si ten posibilidádi real i prátiku (sen strágu!) di sér konsigidu un i/o otu kusa.

Anton, nu komesa kes rifleson li, ku sigintis konsiderason:

1.Dispartidariza i dispulitiza, enbóra es pode konsiderádu di naturéza (pulítiku) semelhánti, ta parse-m ma es ka debe konfundidu ku kunpanheru. Na verdádi:

1) Dispartidariza Diministrason Públiku ka debeba nunka kontise, pa sínplis fáktu di nunka ka debeda partidarizádu Funson Públiku (di Stádu). Dja ki, si Stádu e pa sirbi sosiadádi (i sidadons) interu di un pais (sen odja própiamenti pa intigrántis di kalkér partidu – ki ka e obrigatóri ki izisti – i, konsakuentimenti, sen pritenson di sabe si sidadons des pais ten o ka ten partidu i, mutu mênus, kál ki e partidu di kada un), nunka ka debeba kontise ki funsionáris públiku (inkuántu tal) fase uzu di sirbisus di Stádu pa sirbi kalkér partidu (di ki es pode sér militánti o nau), dja ki ses obrigason i konprimisu e di sirbi Stádu (i, des módi, sirbi pais), na pesuâ di kada sidadon (indipendentimenti di el ten filiason partidári o nau) ki buska sirbisu di Stádu. Entritántu, na dimokrasiâs di bázi partidári (karatirístiku di mundu osidental), istué, ki (pa konformason di vontádi pulítiku di Stádu) ten ki ten partidus legalmenti konstituídu i ki, através di konkursu (ileson), ta asumi (duránti algun tenpu préditirminádu) orientason, disizon i izekuson pulítiku di kusas ki Stádu debe fase pa ben di pais, ten un prublema real di difísil ultrapasáji. Es prublema real sta fórtimenti ligádu ku fáktu di kenha ki ta gánha governason di pais e senpri partidu (koligádu o nau) ki, lógu ki el gánha ileson, el ta tráta di prenxe tudu lugár inportánti (na sirbisus di Stádu) ku gentis di si konfiánsa pulítiku (kuázi senpri gentis ki ta pertense-l). Kel fáktu li ta komesa pa própi indijitádu (pa partidu) pa sér Primeru-Ministru (o Prizidenti di Repúblika, na rijimis prizidensialista). Óra, si Primeru-Ministru (ki, kredu o ka kredu, e xéfi-másimu di Diministrason Públiku), ki (kuázi senpri) e xéfi di partidu ki gánha konkursu (ileson), e kel ki partidu ganhador indika, pekádu mortal di partidarizason di Diministrason Públiku sta (pa kel sínplis fáktu li), orijináriamenti i fatalmenti, kometedu. Apartir di li, tudu ta sér vérbu “encher” (pa militántis di partidu ganhador di ileson) di dirijentis i tékinikus (más inportánti) di Diministrason Públiku. I kel li ka e tudu! Prublema maiór inda e ki kes dirijenti i tékiniku la, pa len di es sta (sobrutudu) na sirbisu di ses partidu (di ki es ta resebe órdi), es ta pása bida na fase diferénsa (entri militánti di ses partidu – ki kuázi senpri ta sér “ben” sirbidu! – i kel ki ka e militánti di ses partidu – kuázi senpri mal sirbidu!) na prestason di sibisu (ki debeba sér) di Stádu i (purisu) igual pa tudu algen. E des módi ki, nbes di prestádu un bon sirbisu públiku (ki e dever di Stádu) pa tudu algen i instituson ki meste kel sirbisu la, ta tendu un utilizason partidári (más-o-menu) diskarádu di bens i sirbisus di Stádu, ku tudu prujuis ki kel la ta riprizenta. Purkonsiginti, ta sérba bon i dizejávi (pa pais i pa tudu sidadon) ki dispartidarizáda Funson Públiku. Más, kel la e (prátikamenti) un ben kuázi inposivi di sér alkansádu na rijimis dimokrátiku di bázi partidári (undi Primeru-Ministru e xéfi di partidu), enbóra na alguns di kes rijimi la intirvenson di funsionáris (partidári) pode sér (initlijentimenti) mênus diskarádu di ki na otus i, purtántu, ku mênus prujuis pa kumunidádi nasional. Parse-m ma dja e kuázi konsensual (na nos pais) ma un mekanismu kapás di kontribui pa míngua i stabiliza un grau razuávi di dispartidarizason di Funson Públiku ta sérba utilizason di konkursu públiku sériu (sen batóta!) na rakrutamentu di dirijentis i xéfis di sirbisus di Stádu. I dispulitiza?

2) Dispulitiza Diministrason Públiku, di nha pontu di vista, ta sérba kóntraprudusenti, dja ki tudu Diministrason Públiku (di kalkér pais) debe ten i sigi un pulítika (di bon governason) ki kalkér Stádu (dígunu di kel nómi li) debe pirsigi. Óra, tudu i kalkér pais e (kredu o ka kredu) un entidádi pulítiku organizádu na Stádu (ki ta da-l nómi); tudu pais ten ki ten (nisisáriamenti) sidadons ki, inkuántu tal, ten diretus i deveris ku si pais; entri kel diretus i deveris la di sidadon, sta sértamenti diretus i deveris pulítiku ki ta skora (i ta sakóre) si naturéza (fundamental) di sér sidadon di un pais, indipendentimenti di (es pais) ten partidu o nau, i (na kázu di el ten partidus) indipendentimenti di sidadons sta (o ka sta) filiádu na un o otu partidu. Sendu pais (inkuántu tal) un entidádi di naturéza iminentimenti pulítiku i tendu sidadons (pa faktu di sér sidadon) obrigasons pulítiku di ki es ka pode skápa (anonsér ki, legalmenti, diklarádu o stabalisedu ses inapitidon o inkonpatibilidádi), ta fika kláru ki sér sidadon e kuázi sinónimu di sér pulítiku, nomiádamenti óra ki el e funsionári di Stádu, istué, ki el sta na sirbisu di Stádu (pa sirbi, di algun módi, kumunidádi nasional). Purtántu, dispulitiza Diministrason Públiku (ki e un stromentu pulítiku-diministrativu di Stádu pa governa i sirbi sidadons i pais) ta sérba, in extremis, kába ku Diministrason Públiku, kusa ki ta siginifikába (na prátika) kába ku Stádu i likida pais.

2. Ku kes konsiderason i komentári (rápidu, lijeru i rizumidu, inda ki tupa-tupa) ki N kába di partidja ku ledor, N ta kridita ma ledor (konkordándu o nau ku es) sta (si ka dja el stába) na kondison di prunúnsia (ku argumentus di-sel o di otus) sobri es nha prununsiamentu, vizon i pozisionamentu aruspetu di dispartidarizason i dispulitizason di Diministrason Públiku. Es e razon pamódi N ta fika pa li, ta spéra:

Partidjamentu!

04
Abr17

Língua Káuberdiánu: nos língua matérnu-3

T.V. da Silva

5: Prigus ki nos língua matérnu sa ta kóre

Entri prigus ki pode sa ta kóre nos língua matérnu, N sa ta ben distáka tres: 1) di diskaratirizason; 2) di diskiriolason; 3) di disparsimentu.

Diskaratirizason di un língua ta kontise tudu bes ki, na papia-l o na skrebe-l, ta ingunorádu, ta skesedu o ta disruspetádu strutura i/o spritu des língua. Sa ta papiádu di strutura di un língua óra ki sa ta tomádu na devidu kónta manera módi es língua ta konporta i ta funsiona na si fonolojiâ, (más sobrutudu) na si morfolojiâ i sintási, fundamentalmenti; sa ta papiádu di spritu di un língua óra ki sa rifiridu kes aspétu fráziku di kel língua la ki difisilmenti ta konsigidu (na un otu língua) ses traduson purfetu i kurétu, mesmu ki uzádu un perífrazi (várius palábra, kuázi o mesmu un frázi). E sobrutudu nes kontestu li ki kustuma ta papiádu di frázi idiomátiku, istué, karatirístiku di un língua, purtántu, sen traduson o di difísil traduson.

Diskaratirizason di nos língua matérnu ta kontise: 1) senpri ki i (kuázi senpri) pamódi (di pontu di vista fonolójiku) ta tentádu o ta prununsiádu palábra npristádu di purtuges (más o menu) sima el ta prununsiádu na purtuges; 2) senpri ki i (kuázi senpri) pamódi (di pontu di vista morfolójiku) ta tentádu (pa influénsa, konsienti o nau, di purtuges) konkordánsa di nunbru i jéniru di palábra sima ta kontise na purtuges (i kuázi senpri pensándu ma so si ki sa ta papiádu o skrebedu kurétamenti nos língua); 3) senpri ki i (kuázi senpri) pamódi (inda di pontu di vista morfolójiku) ta tentádu konjugason i/o flekison verbal (ki na nos língua ka ten) sima ta kontise na purtuges; 4) senpri ki i (kuázi senpri) pamódi (di pontu di vista sintátiku) ta fasedu konstruson di frázi, imitándu o prosimándu di régras ki purtuges ta uza na kel konstruson la.

Diskiriolason (N ta prifiri kel palábra li, nbes di “diskiriolizason”) di nos língua ta kontise, sobrutudu, pa kes omesmu razon ki N ponta di-pa-riba li, kándu N pâpia di “diskaratirizason” (kfr.). Si diferénsa sta sobrutudu ligádu ku fáktu di nos língua sér un kiriolu. Komu língua káuberdiánu e kiriolu (i e kel kiriolu más bédju di mundu, dundi ta ben si inportánsa maiór na mundu, sobrutudu pa kiriolístika) ta i pode uzádu “diskiriolason” komu sinónimu di “diskaratirizason”. Na verdádi, tudu (o kuázi tudu) diskiriolason di nos língua ta rizulta di algun diskaratirizason ki el (pode) sufri.

Disparsimentu (o mórti) di nos língua matérnu ta parse (pa txeu algen) inposivi o kuázi. Sobrutudu pa kes ki ta skora ses krénsa (nes inposibilidádi) na fáktu di el ta papiádu (na diâ-diâ) pa tudu sidadon rizidenti na nos téra i pa grándi párti di nos konsidadon na diáspura, len di si txeu utilizason diári na internéti, nomiádamenti na kureiu iletróniku i na redi sosial.

E verdádi ki nos língua matérnu ta parse ma el sta vasinádu kóntra vírus di mórti, pa luta fórti, pirsistenti i konsistenti di rizisténsa ki el ben ta tráva (através di tenpu) pa si sobrivivénsa i kontinidádi. Difátu, e un língua ki nase di konflitu di inkontru i dizinkontru sósiukultural, ikunómiku i pulítiku di povus diferenti ki povuádu nos ilhas ku el. N ta kridita ma kel fáktu li po-l sal di konserbason i da-l inerjiâ pa el luta kóntra tudu ki pode trapádja si kaminháda pa un futuru ki e di mante kabésa senpri fóra di águ (pa el ka foga!).

Ti ánus korénta di séklu 19, el ben ta kumula inerjiâ, omesmu tenpu ki el ben ta alárga i konplésifika si kapasidádi i ta nbunita si spreson, na un fórma intilijenti di (pa un bánda) risguárda si kabésa, inkuántu el ben ta kíria (pa otu bánda), na kárni di si strutura i na álma di si spritu, ármas i munisons pa si otodiféza.

Na diâs di oxi, ki dja el pode konsiderádu un adultu bastánti robustu i dinámiku, inda ki (purinkuántu) un tántu rústiku (pamódi, na si kirsimentu spontáni, falta-l un sklarisedu orientason o idukason), el pode sa ta kóre risku di disparsimentu, apezár di el (pode) sta vasinádu.

Risku ki el sa ta kóre, ta ben sobrutudu di kel fálta di orientason o idukason ki N rifiri na parágrafu antirior. Kel orientason o idukason la so ta konsigidu ku si ofisializason (na un prumeru pásu inportánti, sinbóliku i sosialmenti, len di pulitikamenti) más, sobrutudu, ku si padronizason (na un últimu pásu) ki ta stabalise régra kláru di si funsionamentu, ki debe ruspetádu i sigidu pa tudu algen, tántu na pâpia sima na skrebe.

Entri si ofisializason (ki pode rizulta di un sínplis diklarason di órgu konpitenti di Stádu káuberdiánu) i si padronizason, ta intermêdia un prusésu más-o-mênus longu (na tenpu i na spásu) di sensibilizason, invistigason, studu, diskuson i sosializason, ti txigádu na skódja (si posivi, pa konsénsu) di un variadádi-padron pa skrita di nos língua nasional. E es variadádi-padron ki ta ba sirbi di bázi pa tudu trabádju (di spesialistas) ki ta ba dizinboka na padronizason di skrita di nos língua.

Inkuántu kes pásu rifiridu na kel dos parágrafu antirior ka satisfazedu, senpri ta koloka risku di disparsimentu di nos língua. Kel risku li sa ta resebe  (tudu diâ) stímulu i fermentu di nos atitudi i konportamentu na un papiason diskudádu (kuáli-kuáli) i na un skrita trapadjádu (sen régra nen sistematizason, undi kada un ta skrebe di si manera o sen manera ninhun) ton abundantimenti izibidu na kureiu iletróniku i na redi sosial ki internéti ta poi (vinti i kuátu riba vinti i kuátu óra) na dispozison di kada un, dentu i fóra di Pais.

Pamódi ki es barafunda di pâpia i skrebe sa ta kontribui (fártamenti) pa un posivi disparsimentu (o mórti) di nos língua matérnu? Pamódi, si ka podu travon nes inxuráda di diskaratirizason i diskiriolason ki sa ta báza riba (i dentu) di nos língua i sa ta kontribui (fórtimenti) pa ntupi i ntudja si strutura i si spritu, nu pode sta sértu ma nos língua ta kába pa sér (un diâ, ki ka sabedu kál nen kándu) totalmenti dizistruturádu, ki e omesmu kusa ki fla ma el ta dexa di izisti komu língua.

Kusé ki e un língua dizistruturádu i sen si spritu? Sértamenti so el pode sér kadábra des língua. Purtántu, un língua mortu! I povu ki perde si língua, e sima ken ki el perde si vós, len di perde si própi identidádi! Si kabésa ta fika bastánti diskaratirizádu i (konsakuentimenti) bastánti limitádu (pa N ka fla difisienti).

Inda ki nos língua (pode) sta vasinádu kóntra si disparsimentu, nu ka debe skese ma pa tudu ten un limiti. Naturalmenti ki, ku un língua mortu, ka ten ramédi (pelumenu inda ka konxedu ninhun!) pa risusita-l! Ka nu skese di kel li!

 Anton, nos tudu ki kre nos língua (inkuántu i pamódi e párti di subustánsa di Povu ki nu e), nu debe djunta-mo (ku sidadaniâ, klaréza di spritu i amor patriótiku) na toma tudu  midida ki pode rivigora-l i afasta-l di tudu i kalker dismándu ki pode konprimiti si saúdi i leba-l pa simitéri. Purisu:

Partidjamentu!

30
Mar17

Língua Káuberdiánu: nos língua matérnu-2

T.V. da Silva

4: Nos língua i si futuru na nos mo

Kenha ki inventa i kíria nos língua (sima sabedu) e nos Povu ki, pa si bes, e frutu di inkontru i dizinkontru (na txon di Káuberdi) di oropeu ku afrikánu (através di fuzon i konfuzon di ses língua i kultura di oriji), pa razon ki, tanbê, dja sabedu.

Sendu invenson i kiriason di nos antipasádu, nos língua e un eránsa koletivu mutu inportánti (i mimorávi) ki nu debe (ku tudu orgudju i, si posivi, ku txeu sajéza) konserba, proteje, iduka, dizenvolve i pristija.

Purisu, ka debe sér difísil konklui ma nos língua i si futuru sta na nos mo!

Si e si, i sabendu di si stádu atual i di prigus ki sa ta spreta-l (kfr. “Prigus ki nos língua matérnu sa ta kóre”, in Partidjamentu-5), ta parse-m ma ka e dfísil nu da kónta di grándi risponsabilidádi ki sa ta báza manenti riba nos kabésa, na sintidu di nos tudu (i kada un sigundu si kapasidádi i risponsabilidádi sosial, kultural, sientífiku i pulítiku) nu fase kel ki sta na nos alkánsu pa afirmason, promuson i ilevason di nos língua, ku obujetivu kláru di (pa un ládu) difende-l, proteje-l i pristija-l (kusa ki tanbê ta siginifika difende, proteje i pristija nos Povu) na si diginidádi i dinamismu pa ónra i mimória di nos antipasádu, i (pa otu ládu) di nu ntrega-l pa jerason ki ta ben rende-nu (na un situason bastánti midjór) nes taréfa di konserba, difende i promove es inportánti i onrozu eránsa mimorávi di nos Povu.

Si nos língua i si futuru sta na nos mo, ten taréfas (ki dja adiádu dimás) ki ta konpiti-nu fase, i ki dja debeba stába o rializádu (o sa ta rializáda manenti), razon pamódi es ka debe sufri más adiamentu.

Un di kes taréfa (kfr. “Ki ta uni-nu (na si unidádi i unisidádi), ki ta inrikise-nu (ku si varidádi i diversidádi)”, in Partidjamentu-2) e ofisializason di nos língua matérnu. Pa kel li, so sa ta fálta vontádi, koráji, disernimentu i disizon pulítiku di fase, promulga i publika un diklarason (pulítiku) nes sentidu, pa párti di kel (o kes) órgu konstitusionalmenti konpitenti. Kondisons dimográfiku i sósiolójiku arispetu dja ten ánus ki dja konsigidu, através di inkéritus (akadémiku i otu) djuntu di sosiadádi káuberdiánu, anivi nasional.

Poder sinbóliku di kel diklarason la ta sér ton grándi, ton fórti, ton disizivu i ton promisor, ki kuázi el ta ben provoka un rivoluson sósiu-kultural, ikunómiku i pulítiku, pa otokunfiánsa i suguránsa pisíkiku i sósiukultural ki el ta ben disperta na jeneralidádi di populason káuberdiánu i konsakuenti dinamismu sósiukunómiku, kultural i pulítiku ki el ta ba dizenvolve na kuázi tudu setor di sosiadádi káuberdiánu.

Ku ofisializason di nos língua ta abridu pórta grándi pa kel pásu nisisári di kiriason di un konjuntu di kondisons indispensávi (ki dja sujiridu pa nos atual Konstituson) pa intruduzi (purizenplu) inxinu di língua (instrumentu i obujétu) i kultura káuberdiánu (di un fórma konsistenti i pugramádu) na skóla. Na verdádi, Governu (através di Ministeris di Idukason, di Siénsa i di Kultura) ta ba sér obrigádu, entri otus inisiativa: 1) kíria i inplimenta pugráma di formason di profesoris pa divérsus nivi di inxinu; 2) kíria grupus di trabádju pa rakodje i organiza material didátiku; 3) kíria grupus pedagójiku pa pripára (pedagójikamenti) material didátiku pa divérsus nivi di inxinu; 4) fase invistigason linguístiku i sósiukultural ki ta ba saporta tudu inisiativa na domini di inxinu.

Entritántu, lógu dipos ki ofisializason di nos língua kontise i na spetativa di si intruduson (kurétamenti) na skólas di Pais, Governu debe tánbi, omesmu tenpu ki kes grupu di trabádju rifiridu na parágrafu antirior, kíria i saporta un (o más) grupu di spesialista, inkaregádu di organiza i izekuta tudu trabádju (na si divérsus fázi i nivi) vizándu padronizason di língua.

Na verdádi, ka ta fase mutu sentidu komesa ta inxinádu (ofisialmenti) língua káuberdiánu (kér komu instrumentu, kér komu obujétu), na kalkér nivi di inxinu, sen ki (ofisialmenti) dispodu di un skrita-padron di língua ofisializádu. Ta sérba un manera di perdedu más tenpu i dinheru, len di kontribui pa kíria i omenta más konfuzon sobri skrita di nos língua, tántu na kabésa di profesor (pa un ládu), sima (pa otu ládu i prinsipalmenti) na kabésa di alunu i studánti. Kel li ta sérba sértamenti bastánti kóntraprudusenti, pa N ka fla un spésia di tiru na pé di tudu bon intenson ki pode sta di-pa-trás i/o dentu di kel inportánti (saudávi, oportunu i patriótiku) disizon di inxina (skrebe, sobrutudu) nos língua ku/na nos língua.

Ten un munti otu kusa ki ofisializason di nos língua ta bai inplika. Entri es, sta sértamenti traduson di alguns testu o mesmu óbra (konsiderádu mutu inpurtanti) ki ta buli ku diâ-diâ di grándi párti di sidadon káuberdiánu.

Tudu kes taréfa la ten kustu txeu? Konsertéza! Más, es e dimaziádu inportánti pa ka invistidu nes, uzándu (purizenplu) argumentu di nu ka ten dinheru pa tántu. Si ofisializason di nos língua e inportánti (nu ka ten dúvida ma sin), anton nos disizoris pulítiku (i dimistrativu) ten ki ten (i poi) kabésa na lugár pa: 1) buska meius (dentu i fóra di Pais) pa materializa konsakuénsas di kel ofisializason la; 2) konvoka intirferénsa i apoiu di “UNESCO” (ki e ajénsa di Nasons Unidu risponsávi pa informason, siénsa i kultura) nes prusésu, ku dinheru, ku tékiniku i konsultor, 3) pidi (iziji?) konpartisipason di Purtugal nes prusésu, pa sínplis fáktu di tanbê língua purtuges (ki e un di kes matris más inportánti di nos língua) ta ba gánha txeu (na i ku Káuberdi) ku ofisializason i padronizason di káuberdiánu, na sertéza di ki ofisializason i padronizason di  kel língua li ta ba sirbi pa poi devidamenti (i difinitivamenti) tántu língua káuberdiánu sima purtuges na ses devidu lugár. Des manera ta bá ta inpididu kes intirferénsa (negativu) atualmenti bastánti txeu (di tudu dos língua na kunpanheru) i mutu pernisiozu (pa tudu dos língua), ki dja stádu bastánti abituádu ku el.

Ka fase kes invistimentu li na nos língua e ingunora (o dispreza?) un bon invistimentu na nos própi kabésa i na di Povu i Nason, ki kel la ta riprizenta. Konsakuentimenti (i konkluindu), nos língua i si futuru sta na nos mo, sima futuru di nos Povu (ki e dónu di nos língua matérnu) sta tanbê na nos mo.

Anton, nu matuta dretu i nu tráta di da (individual i koletivamenti) kontribuson ki ta konpiti-nu, nes prusésu di víjia i trabádja pa nos língua i si futuru, ki e un di kes manera di nu kontribui diginamenti pa midjór futuru di nos Povu i di nos Pais. Purisu:

Partidjamentu!

27
Mar17

Omenáji pa mudjer káuberdiánu

T.V. da Silva

3: Omenáji pa mudjer káuberdiánu

Oxi, Diâ di Mudjer Káuberdiánu, N toma liberdádi di ben partidja ku nhos un omenáji pa mudjer káuberdiánu i sobrutudu pa mudjer kanpunes (káuberdiánu), através di transkrison dun stória (ku grafiâ atualizádu na nha verson di Alfabétu Káuberdiánu) ki N skrebe na novenbru di 1983 i ki sta intigrádu na (nha livru) Natal y kontus (publikádu na 1988). Razon di kel stória li (ki dja sta ku más di trinta i tres ánu di idádi) nes omenáji, N ta dexa pa ledor diskubri (o interpreta) di si manera ku letura (asigir) di

 

KONFORTÁDU I BUSKASÓRTI

            Kel ánu Konfortádu stába konbidádu pa si armun Buskasórti. Éra konbiti di pása Natal.

            Konfortádu ku Buskasórti éra dos armun so di mai. Konfortádu éra tres ánu más bédju ki Buskasórti. Es tudu dos éra nasedu i kiriádu la pa fundu di Uzórgu. Fidjus di un mudjer sen ómi sértu i sen pon sértu, ses infánsia i dolosénsia éra ka poku tirsidjádu. Ses mai konxe djuguta bida pa ka fálta si dos fidju-mátxu algun gran di midju ferbedu ki ta resebeba alguns pingu gordura (óras ki parse) i alguns ropinha (albes txapádu ti ki dja ka ta resebe más txápa). Kántu bes e’ ka tevi di luga si korpu p’el kunprába mininus uns kadérnu i alguns libru k’el ka tenba otu manera!... El ki ka ta distingiba a di b, e’ tenba orgudju na dába si fidjus kuárta klási, kusta ki ta kusta-l.

            Si dos fidju ki bába skóla ku 10 ánu, fase mé kuárta klási ku 14 ánu. Konfortádu txiga di trabádja pa djuda si mai i djuda si armun fase tanbê kuárta klási.

            Es dos armun tenba manera di sér bastánti diferenti. Konfortádu ta kontentába ku kalkér kusa; tudu kusa ki pode kustába-el un poku más di sforsu ki ta parseba-el fóra di ábitu, e’ ta ditestába: senpri k’el podeba ivita-l, es kusa ka ta odjába-el. Más Buskasórti, désdi pikinóti k’el ka ta dexába si mai ten pás. E’ ka éra txorador, más éra izijenti; e’ kreba senpri más, i nunka e’ ka ta odjáda totalmenti satusfetu. E’ ka ta konprendeba pamódi ki si mai ka tenba un ómi pa ta djudába-el; e’ ka ta konprendeba pamódi ki, nen el nen si armun, ka konxeba ses pai.

            Konfortádu fase kuárta klási, e’ pega na rábu di inxáda. Ku dizaséti ánu, komu e’ odjádu ku gostu na labora, e’ ranjádu un padás di regadiu k’el ta trabadjába di partidu. E ki, kándu e’ fase kuárta klási, e’ fla si kabésa: «Dja N fase Mámá vontádi i mi dja N sabe fase un kárta... Dja N fárta di katikati ku kes kusa stránhu ki so na libru N ta odja i ki albes nen N ka ta konsigi ntende.» Anton e’ disidi ma, di la pa diánti, si prokupason debe sérba pon di kada diâ, inda ki óra séku óra modjádu, óra dóxi óra malgós. Pa kel la, éra sufisienti fase kusa k’el labánta, e’ átxa kuázi tudu algen ta fase – rábu di inxáda di palmanhan pa noti, sabe pega na matxádu o na martélu paredi, na pá o na pikaréta, na maréta o na alavánka... Bon, tanbê éra inportánti, pa el, tenba un mudjer pa trata-l di bariga, di ropa i otus kusa k’el ka ta flába.

            Buskasórti, sin k’el fase kuárta klási, e’ fla si mai:

            - Mamâi, mi so kuárta klási ka txiga-m. N kre studa más...

            - Sta dretu, nha fidju... Sta dretu!... Más, mi N ka nega... Éra so pa N podeba!... Inda bu sta mininu, más N ta pensa ma bu odja módi ki kusta-m djudá-bu ten es kuárta klási ki bu fase oxi. N ka ta fla ma N ka ta djudá-bu más di ki si... Tudu sta na mo di Diós!... Mi, nhas vontádi e pa nhas fidju sér kusa ki es kre... So ma dja bon!...

            - Bon, mi so ku kuárta klási N ka ta fika. N ten ki studa más... N kre sér divogádu!... N ten ki sér divogádu!

            - Diós ta djudá-u, nha fidju... Mi tánbi N ta djudá-u na kel ki sta na nha alkánsu... Nha fidju sér divogádu?!... Nen na sonu N ka sunha!... Más tudu e vontádi Nhordés!...

            Kel diâ mé, Buskasórti ba kása di un amigu di-sel. La, pai di si amigu k’éra riku, purgunta-l s’el ka ta bába studa dimison djuntu ku si fidju, p’el entra na liséu. E’ rasponde:

            - Mi N kre studa... N ten ki sér divogádu!... Más, nha mai ka pode... mi N ka ten pai!... Módi ki N ta studa?...

            - Obi li, Buskasórti... Nha fidju ka kre studa más di ki kel kuárta klási ki nhos fase djuntu... Más, mi N kre p’el studa i e’ ten ki studa. Ka ta fika dretu pa mi, ku tudu nha bens, pa nha fidju ten so kuárta klási, sima fidjus di koitádu... Mi N sabe ma bo ku nha fidju, nhos e mutu amigu, désdi purmera klási. Ta parse-m ma si nhos bába djuntu pa dimison, e’ debe xinti más gostu na studa. Mi N ka bu pai... más, si bu mai ta seta, N ta pagá-bu skóla...

            - Nen ka nhu fla!... Nha mai kre pa N studa. Más, el e’ ka pode!... Módi ki e’ ka ta seta?!...

            - Si bu mai ta seta, tanbê N ta ranjá-bu uns ropinha. Studa e na Praia. La, bu ka pode sta na skóla sima bu ta sta li fóra.

            Kumida ku kábu di sta, ka ten problema. Bu ta fika djuntu ku nha fidju, na kása ki N ten la...

            Kontenti, nen e’ ka dispidi di ómi. E’ bársa si amigu, e’ da un sakáda pa kása. Kándu e’ fla si mai, si mai barsa-l rixu, fla-l:

            - Dja nu ten grása pa nu da Nhordés!... N ten ki bai kása di pai di bu amigu pa N ba gardise-l...

            Entritántu, Konfortádu ki sisti es konbérsu, toma si txapéu di pádja, ba si órta, sima ki náda di spesial ka kontise na si família.

            Na skóla, amigu di Buskasórti bira ta studa ku npenhu, so p’el ka fika trás. Más na fin di ánu, Buskasórti tenba mutu midjór razultádu. Pai di si amigu, kontenti, kontínua ta paga-l skóla ti k’el fase sétumu ánu. Nes altura, e’ dádu un bólsa, dja ki el pása tudu ánu, senpri ku distinson.

            E’ ba fase si kursu di divogádu. Algun tenpu dipos, e’ volta un Sinhór Dotor Divogádu!

            Si mai, so di kontentamentu, da-l un dór di korason ki leba-l en-kabésa. Konfortádu stába konfortádu na si rábu di inxáda; si bida ka midjora; más pon di kada diâ ka falta-l pa si bóka, si mudjer i ses séti fidju.

            Buskasórti ben di kursu kasádu. Si mudjer éra dotóra di kiriánsa.

            Pása tenpu, kel ánu, Konfortádu ku si família éra konbidádu – sima dja nu fla –, p’es pasába Natal na Praia, ku Buskasórti i si mudjer, ki stába ben orientádu i xeiu di bentu.

            Konfortádu más si família ba Praia di béspa. Es txiga Praia dentu notinhu. Kása di Buskasórti éra finu i avontádi di tal módi ki, inkuántu subrinhus di Buskasórti stába xeiu di dimirason ta mexe na tudu, ta kóre pa tudu bánda i ta toma bánhu na karpeti, Konfortádu ku si mudjer sa ta xintiba sima ki kruxa muntá-s, apezár di mudjer di Buskasórti i própi Buskasórti konxe po-s avontádi.

            Kándu txiga maré di djánta, ki Konfortádu ku si mudjer odja mésa xeiu di prátu, ku kudjer, ku gárfu, ku fáka, ku kópu, ku guardanápu i otus kusa, es xinti un soris friu ta nase-s na tésta. Entritántu, Konfortádu, pa dispása si nbarásu, e’ fla si armun:

            - Diós ki djuda N ka po nha kabésa na masáda! Imajina!... Len di kes munti libru ki N ta pensa ma bu studa, inda N tenba ki studába pa k’e ki ta sirbi, módi ki ta podu i módi ki ta uzádu tudu es kusa ki sta na mésa li... Parse-m ma tudu es kusa li ta sirbi so pa kume i pa bebe ku es, kándu mi ku nha família, albes, nen di prátu nu ka meste pa nu kume i pa nu bebe... albes ti pálmu di mo ta sirbi-nu!...

            - Bu ten razon, mánu!... Kuázi dja N skeseba módi nu kiriádu...

            E’ txoma kiriádas ki ben tra tudu kes kusa di mésa, dipos d’el pâpia ku si mudjer ki seta (enbóra e’ ka kreba), dja ki es tenba di ka konprimitiba ses konbidádu. Lendisu, es stába na un fésta di família. Na mésa fika so un prátu fundu ku un kudjer (len di un kopu i un kusa-linpa-mo-ku-bóka) pa kada un des.

            Nton, si ántis di xinta na mésa, Konfortádu ku si família sa ta fikába dja kuázi ku pititi fitxádu, na mésa (ku es mudánsa), es stába más di ki sima es kreba, inkuántu Buskasórti ku si mudjer sa ta xintiba un poku nbarasádu, distrenádu sima es stába di uza so kudjer na mésa.

            Dipos di djánta, es ba pa terásu undi es xinta ta dispadise i ta pâpia di ses bida, inkuántu fidjus di Konfortádu (tanbê na terásu) ta kóre pa li i pa la, na brinkadera. Mudjer di Buskasórti mostra nteresádu pa bida di mudjer di si kunhádu. Kusa sen inportánsa: Ánti manxe, e’ ta buâ di káma: ránja munháfa pa pega lumi, fase kafé, kenta katxupa pa toma ku kafé; albes labánta mardugáda, pa pila uns gran di midju pa kuskus. Dipos di kafé, djobe kábras módi sta, albes mudá-s, tráta di porkus. Galinhas, bon, galinhas, ses mo di midju, es ten lógu k’el labánta di káma, dentu nungu-nungu, sigidu di nxotá-s p’es ka fika ta xâtia i ta nbosta kása.

            Dipos di kafé i djobe limária, e pánha águ, ránja lenha, tráta di almusu ki ten ki sta senpri na óra, pamódi bariga di labrador so ta spéra, óras ki ka ten manera. La mé, e’ sa ta bari kása, albes ruâ; konpo káma, lába losa, purpára djánta; tráta di mánda mininus skóla, obi kexa di un kóntra kelotu, kudi txoru di un, leba otu farmásia. Almusu prontu i kumedu, lenha pa po djánta. Djánta na lumi, uns ropa pa bati, otus pa txápa, da kábra ku porku águ, albes rastixa galinha ki otu bes e di palmanhan; ránja algun kusa pa po mininus na mo la pa meiu di tárdi; leba maridu algun kusa di pega stángu na labora. Djánta prontu i kumedu, un o otu stória pa mininus ki, entritántu, ta ba ku sonu. Góra e bes di ruma kusas, konbersa un bokadinhu ku maridu sobri andamentu di kása i di labora; rása térsu (si ka stádu mutu kansádu), káma.

            Es li e, más-o-menu, okupason di tudu diâ di mudjer di Konfortádu ki mudjer di Buskasórti dimira ku siginti dizabáfu:

            - Kel la, k’e trabádju di nha pa un diâ, pa mi ta parse-m ma nen na un sumána N ka ta dába kónta rekádu. Amí, sima nha sabe, N ta trabádja ku mininus. Amí, e pa N djobe-s ki duénsa es ten i indika ses mai o ses pai kusé k’es ten, o sinpliesmenti rasetá-s ramédi; otu bes, e ivita k’es duense, o k’es pánha rakaída. Maiór párti des ka ta dura na nha prezénsa nen 15 minotu. Kes ki fika internádu, ten infermeras pa toma kónta des, inkuántu so N ta pasá-s bizita, un bes o dos pa diâ... ráramenti tres. Na kása, sima nha sa ta odja, mi e so pa N ta da órdi. Nha kiriádas ta fase tudu kusa.

            Anton, mudjer di Konfortádu komenta:

            - Si N tenba bida di-nha, mána, banbá ki N kiriába bánha na rin!...

            Mudjer di Buskasórti rasponde:

            - Más, mi, si N tenba bida di-nha, sta-m ma kunhádu di-nha dja stába txeu tenpu viúvu!...

            - Kel go parse-m ma nha sta nganádu!... Amí N ka móre inda... I Nhordés ka ta mata-m sen ki N kába kíria nhas fidju!...

            - Bon, fidjus e otu kusa. Amí, ale-m prenha li. Más mi ku nha maridu, nu ka sa ta pensa ten más di ki kel li. Mesmu si, komu mi e funsionári, N ten ki ránja un kiriáda pa tomá-nu kónta del, óras ki N ka sta...

            - Mána, dja djugádu nha e dotóra!... Fládu ma dotor tudu ten koráju... Más, mi N ta fla-nha: na kíria nha mininus N ka ta seta, nen pa brinkadera, ningen ki ka mi i nha maridu... Nhas fidju so N ta largá-s ku mundu, óra k’es pode sta na mundu...

            Entritántu, Buskasórti flá-s p’es sai di terásu. Talbes p’es ba deta. E ki noti dja stába adiantádu i kábu dja birába frésku dimás. Mininus dja stába tudu ngurgunhádu di friu i xeiu di sonu; kes más pikinóti dja durmiba, un na ragás di si pai, otu na ragás di si mai. Tudu kes otu sa ta djongoba.

            Es tudu da pur-ben. Es ba deta.

            Kelotu diâ tárdi, Konfortádu i si família da róstu pa ses kása. Désdi ki manxe, ki mininus kuázi ka pára pidi ba ses kása, kusa ki mudjer di Buskasórti stránha i ki merese siginti komentári di kunhádu: «Kása di algen ka moráda!...»

            Dipos di djánta des diâ, Buskasórti ku si mudjer po ta komenta bizita di Konfortádu i si família, ralasionádu ku ses própi bida.

            Éra prisizu un bizita di kel, p’es dába kónta di ses bida burges, lonji di rialidádi di ses téra i mesmu di rialidádi di ses parenti más pértu. Kusa stránhu e ki tántu Buskasórti komu si mudjer faseba spiriénsa di bida miziádu na ses infánsia i dolosénsia. Más fáktu des ba fase kursu fóra di Káuberdi undi es odja ábitus diferenti, i fáktu di pozison sosial i finanseru diferenti ki es pása ta ten, fase-s bira stránhu na ses téra, ti pa kenha es éra di omesmu tripa, kázu di Buskasórti i Konfortádu.

            Buskasórti lenbra si mudjer ma Konfortádu kontínua ta sér kel grándi konfortádu ki senpri el éra, senpri inkansávi na buska si pon di kada diâ, sen kuázi dizeja más náda pa el i pa si família. E’ fla-l ma prokupason di Konfortádu pa si fidjus éra so kel li: ki ka faltá-s pon, inda ki óra modjádu, óra séku; ki ka faltá-s ropa riba di korpu, inda ki txapádu; i kuárta klási k’el ta luta pa tudu es ten. Na fundu, Konfortádu éra más riziginádu i konserbador ki ses própi mai, ki senpri ta sunhába ku midjór, inda k’el ka sai di piór.

            Nuentántu, Buskasórti dizabafa:

            - Konfortádu kontínua ta sér un ómi íntigru, un ómi di si téra, di si povu, sen kes alienason ki entrá-nu na kabésa duránti nos kursu na stranjeru i ki kunpanhá-nu pa nos téra i sa ta goberná-nu dentu nos kása, apontu di nha própi armun xinti stránhu na nha kása.

            - Bon, kudádu!... Tánbi bu sa ta zajera!... Ka bu fla-m ma pa nu sér íntigru i dizalienádu, nos ki oxi e dotor dipos di tántu studu i sakrafisi, nu ten ki kume, bisti, mora i konporta sima bu armun i si família!... Anton, pa k’e ki nu studa?...

            - Parse-m ma nu studa pa nu sabe. Konsakuénsa des saber e midjora nos bida i bida di otus!... Más N ta pensa ma bu ka sa ta pensa (o ma bu ka debe pensa) ma saber e so kel ki ta prendedu na skóla i institutu supirior... Bu sabe, sima mi, ma ten otus saber ki, enbóra diferenti, e, pelumenu, ton inportánti sima kalkér otu ki ta fládu di nivi supirior. Purizenplu, mi N ta ntende di lei i divokasiâ; bo bu ta ntende di tráta i kura mininus. Sikadjár, pode pasá-u pa kabésa ma nos saber e más inportánti ki di nha armun i nha kunháda... Más, pensamentu di kel li e ka dretu... N ta fla mesmu m’e erádu. Nha armun i nha kunháda ka ta ntende náda di lei, anonsér di kes lei ki, más di ki lei, e kustumu na si rubera. Más dja e’ ta ntende di lavora, di tráta i kuda di limária, di pega na pikaréta, maréta, pá, inxáda, martélu, di fase paredi, di poda, so kusas ki N ka ta ntende náda prátikamenti i ki, bu debe sa ta odja, e pelumenu ton inportánti sima divokasiâ, midisina, njinhariâ, ets. Sinon, odja: nu sta morádu na un kása ki nu gosta, más k’e ka nos ki fase... Nha kunháda ku nha armun tarse-nu onti mandióka, kobi, sabóla, ádju, fixon, sapatinha, tudu frutu di ses trabádju... I kusas ki nu ta kume tudu diâ?... Purakázu e algun divogádu, médiku o njinheru ki trabadjá-s?...

            - Bo bu ten razon, enbóra dja mi N ka stába mutu konsienti des rialidádis... N ta konkorda ku bo ma studa na stranjeru dizanraizá-nu txeu... Más tánbi N debe flá-u ma N ka sta nteresádu na volta pa trás. Éra mutu duru dimás, pa mi, lárga tudu es ábitu ki dja nu dikiri i ki gósi e mesmu un nisisidádi, talbes ton grándi o más ki nhas nisisidádi sekisual o maternal...

            - Mi, tánbi, N sta di akordu ku bo m’e ka fáxi volta pa trás... Talbes e midjór fase nos povu txiga más pa frenti... Distánsia entri nos i nos povu ta sérba más pikinóti, o mesmu pode kába un diâ...

            - Bon, parse-m góra ma bu sa ta sunha kordádu!... N debe lenbrá-u ma konfortádu na mundu e ka so bu armun...

            - Más tánbi N debe flá-u ma na tudu konfortádu sta un dizafiador ki, si kordádu!...

            - Bon, nu sa ta entra na un kánpu ki sta fóra di nos spesialidádi... I si nu ba toma nos ár frésku na terásu?...

 

Dipos di transkrison ki N kába di fase di kel stória li, pode odjádu komu si konplimentu (ómi ku mudjer, sima sabedu, ta konpleta kunpanheru!) transkrison ki N ta fase asigir di un puema (skrebedu na otubru di 1991) i publikádu na (nha livru) Na kaminhu... (2014), más ku grafiâ atualizádu (na nha verson di Alfabétu Káubderdiánu). Así:

 

MUDJER VERSUS ÓMI

Mudjer e utri:

e’ ta jára amor

ki ómi

ta rega-l ku el

pa da-l bánhu

di amor!

 

Ómi e labáda

di amor

ki mudjer

ta báza nel

p’el dispixa

na mudjer

ku amor

o sen el!

 

Mudjer e txon

di amor

ki e’ ta da

e’ ta resebe

p’e’ torna da.

 

Ómi e obujétu

di amor

ki e’ ta dádu

pa tomádu

e’ torna dádu.

 

Mudjer e fonti

ómi e labáda

mudjer e bóka

ómi e bokádu

mudjer e pa un

o pa txeu

ómi e pa txeu

o pa ninhun!

 

Pa dádu ómi fáma

ta disfamádu

mudjer:

“Ómi ta kume-l!”

 

Ki lebiandádi!...

Ki manera di ntudja

verdádi

di ntruja

umanidádi!

 

Ken ki ta kume

e mudjer:

ómi e kumida

ki mudjer ka ta púrdua:

ómi e un banána

na bóka-l mudjer!

 

 

Partidjamentu!

23
Mar17

Língua Káuberdiánu: nos língua matérnu-1

T.V. da Silva

2: Ki ta uni-nu (na si unidádi i unisidádi), ki ta inrikise-nu (ku si variadádi i diversidádi)

Dipos di pruklamason (na novenbru di 1999), pa Asenbleia Jeral di “UNESCO”, di diâ 21 di febreru komu  Diâ Internasional di Língua Matérnu, kel diâ li pása ta selebrádu (mundialmenti i tudu ánu), senpri ku prupóstu di txoma atenson pa inportánsa i ruspetu ki tudu língua matérnu (di kalkér kumunidádi umánu) ten i ta merese, pa un ládu i, pa otu ládu, pa prigus ki línguas matérnu di txeu kumunidádi umánu ben (i sa) ta kóre tudu diâ i di ánu pa ánu.

I, aprupóstu, N ta filisita nos rádiu nasional, “RCV”, pa si disizon oportunu (más sobrutudu sinbóliku) di sinála kel dáta la (nes ánu di 2017) ku difuzon di si pugráma matinal, “Bom diâ, Cabo Verde!” (“Bon diâ, Káuberdi!”), tudu (o kuázi tudu) na língua káuberdiánu, kusa ki ka ta dexa di sinála (kredu o ka kredu) sensibilidádi ki kel nos órgu di kumunikason sosial li dja sa ta ten pa interesi i inportánsa di nos língua matérnu pa nos kumunidádi nasional.

N ta pensa i N ta kridita ma nos Povu, raprizentádu pa kes ki obi (i sigi) kel pugráma la (na diâ 21 di febreru), fika tánbi sensibilizádu i gardisedu pa kel inisiativa la. Inisitiva ki nos Povu sértamenti kre i ta agradise pa omenta (kada diâ i kada bes más) ti ki el pása nasionalmenti ta xintidu komu un grándi spásu di kumunhon i un grándi argamása di nos unidádi i union komu Povu i Nason.

Mi N sta fórtimenti konbensedu ma kel diâ li ta txiga i sa ta txiga (inda ki N ka sabe kándu), pa ben di kada menbru di nos Família-Nason (na Káuberdi i na mundu); pa libertason di vós i kultura di nos Povu, ki ta ben promove otostima (individual i koletivu), nraisádu na txon di nos identidádi. E des módi ki ta bá ta odjádu kada bes más kláru (i ku más suguránsa) kes midjór kaminhu pa pruséssu intigral di dizenvolvimentu sustentávi i sustentádu di nos Pais, kusa ki sértamenti ta ba kontribui fórtimenti pa traze-nu i pa lebá-nu ti futuru ki nu meste i nu sa ta buska.

Na verdádi, inportánsa di nos língua matérnu (língua káuberdiánu) e mutu grándi pa nos Povu: el e vós di Nason ki nu e; el spedju di álma di nos Povu; el e kel invenson más inportánti, más nóbri i más markánti ki nos Povu kíria, na si prusésu di individuason komu povu i na konstruson di si singularidádi.

Afinal, e el ki ta uni-nu (inkuántu Povu), na si unidádi (so nu ten un língua matérnu) i unisidádi (nu ten un úniku língua matérnu); e el ki ta inrikise-nu, ku si variadádi (ki nu ten nóvi) i diversidádi (ki ta atxádu, ti dentu di kada un di kel nóvi variadádi). Purisu, nu ten sikadjár tántu motivu pa nu stima i ingrandise nos língua (matérnu) sima kel ki nu ten pa nu áma nos Povu i fase pugridi nos Téra: el e párti mutu inportánti di nos identidádi (di Povu); el e nos grándi patrimóni imaterial, di kel más atual, atuánti i dinámiku; el e spreson singulár (i bastánti versátil) di nos identidádi di Nason, senpri prezenti na diâ-diâ, ti na sonu i na sonhu di kada un.

Pa tudu kel ki N kába di fla, ledor ka ta átxa ma nos, káuberdiánu (i inkuántu káuberdiánu ki nu e), nu ten txeu (mesmu txeu, txeu divéra) obrigason ki nu sa ta debe nos língua, pa si salvaguárda, afirmason, avánsu i nobrisimentu?

Algun di kes obrigason la: ruspeta-l (na si spritu i strutura), studa-l (pa konxe dretu si spritu i strutura, pa un i otu sér devidamenti ruspetádu), papia-l (dretu i sen burgónha, baziádu na si konximentu i ruspetu), skrebe-l (pa fikisa-l i iduka-l, pa si midjór asunson i dizenvolvimentu), inxina-l (pa difundi-l i promove-l, na tudu spásu di konximentu i sosializason), ofisiliza-l (pa rakonxe-l si inportánsa i promove-l si statutu), padroniza-l (pa disiplina si utilizason i orienta kaminháda di si ivoluson i pugrésu).

Nu ten otus obrigason ku nos língua matérnu? E kláru ki nu ten!

Purizenplu: 1) di ka maltrata-l (ka nu papia-l kuáli-kuáli; ka nu fla nen ka nu pensa ma el ka ten régra, kusa ki ta manifestába nos grándi ingunoránsa); 2) di ka dispreza-l (ken ki ten burgónha di papia-l, sa ta dispreza-l); 3) di ka fase poku-kónta del o pasa-l testádu di minoridádi (ken ki ta subustitui-l pa purtuges o otu língua óras ki el pode papia-l o skrebe-l, el sa ta fase poku-kónta del i el sa ta pasa-l – inda ki inkonsientimenti – testádu di minoridádi).

Pa kel ki dja N fla ti gósi, ta parse-m ma dja fika kláru ma so vontádi ka ta txiga. Ta mestedu tánbi invistimentu na midjór konximentu di nos língua matérnu, kusa ki ta iziji invistimentu na invistigason i studu, pa sklarisimentu, utilizason kurétu i prufundamentu nisisári di nos língua papiádu i skrebedu.

Na fundu, N sta sértu ma nos tudu nu kre nos língua mutu txeu (pa N ka fla rei di txeu). Anton, ta parse-m ma dja sta más ki na óra di nos tudu nu dimonstra kel nos amor pa el, ki ka ta dexa di sér amor pa nos própi kabésa, amor pa nos Povu, amor pa nos Téra, amor pa nos própi dizenvolvimentu pesual i sosial, i pa nos susésu. Purisu, nu meste perde medu i/o burgónha di pâpia, skrebe i luta pa nos língua; nu meste gánha koráji di trabádja i batádja (kada bes más txeu i ku más diterminason i disernimentu) pa valorizason, ingrandisimentu i promuson di nos língua matérnu.

Pa kel la, nos tudu nu debe lenbra ma nos língua ben ta meste i sa ta meste di nos tudu! Si kada un ka dexa di fase si párti, nos tudu ta sai ta gánha, nos língua i nos Povu tánbi! I, nes prusésu, universidádis i akadémikus, skólas i profesoris, juristas i majistrádus, pádris i pastoris, pulítikus i rilijozus, skritoris, jornalistas i ledoris, rizumindu, tudu káuberdiánu, pode i debe kontribui, debe ten vós, debe ten un palábra pozitivu pa fla i algun ason pa fase! 

Nu kre tra próva?... Nu sprimenta, nu insisti i ka nu dizisti, pa más ki difikuldádi tenta o tranká-nu pé na kaminhu! Purisu:

Partidjamentu!

21
Mar17

Diâ Mundial di Pueziâ di 2017

T.V. da Silva

1: Diâ Mundial di Pueziâ di 2017  

Ta fase oxi, 21 di mársu di 2017, dizóitu bes ki sa ta komimorádu (na mundu) Diâ Mundila di Pueziâ. Kel diâ li instituídu pa “UNESCO” (na si Konferénsa Jeral di 16 di novenbru di 1999) pa, anualmenti, pása ta sér selebrádu, pamódi inportánsa grándi ki pueziâ ten i pode ten na/pa bida di algen (individual o sosialmenti konsiderádu) i na/pa Umanidádi).

Ku intenson di N sinála i saúda kel dáta li, nhos pirmiti-m ki N partidja ku nhos un konjuntu di puema (di-meu, skrebedu dja ten más di 36 ánu) ki ta fase párti di un libru, Flores de amor (di-meu, dja ku txeu ánu prontu pa publika), ki nen na bixa di spéra pa sér publikádu inda el ka sta.

Ale-s li:

KA DA PA NÁDA

 

Diskulpa-m spritu

ki N labantá-bu!...

 

Bu spritu ka pára nega

kasamentu ku nha spritu

ki na sukuru odja

lus

di nos divórsi!

 

Bu amor tene médu

xuxa ropa

na fase amor!

Nha amor korda di sonu:

el k’átxa amor

k’el sunha ku el!

 

Diskulpa-m spritu

ki N labantá-bu:

nos amor

ka da pa náda

ka ta da náda!

 

 

UMA FLOR

 

Sei que sabes

muita coisa de ti.

Se sabes

porém não sei

que és uma Flor

para mim!

 

Uma Rosa Negra

cujo néctar

põe em fogo meu Desejo

só de lhe pensar o gosto!

 

 

BANHO DE LUZ

 

Um banho de luz

maravilhoso

tive hoje

nos teus Olhos:

na praia das tuas Faces

me deitei

a tostar-me!

 

O vermelho calor

dos teus Lábios

fez transpirar

meu Desejo:

minha Alma

quase apanhou

insolação

do teu Corpo!

 

 

DESAFINADO POETA DESATINADO

 

 

Preciso amordaçar o Poeta

que em mim te canta:

 

Sua voz anda

desafinada

de tantos sonhos

desatinados!

 

 

VOU DEIXAR

 

Não sei se matarei

a sede

que me fazes

ou se me matas

com a sede

que me deixas.

 

Eu vou ter de deixar

de sentir

que te sinto:

 

Calarei a voz

da minha sede

até que minha sede

me cale!

 

 

DE MIM FIZESTE

 

Tenho amordaçado

o Poeta

que em mim

te exibe.

 

Em mim te desfizeste

em tormentosa

Canção de gozo

que me desfaz

satisfazendo-me.

 

De mim fizeste

Instrumento

louco de dor

por muito gozo

sonhado

sem nenhum gozo

logrado!

 

 

JÁ NÃO SEI

 

Tua Presença

é tão forte!...

 

Já não sei se sou

eu que sinto

e penso

ou se és um Lago

de sentimentos

encharcando

meu Pensamento!

 

 

SÃO TEUS

 

Os poemas

que nos fiz

são teus!

 

Apenas

colhi flores

de que fiz

frutos

para matar

a fome

que em mim

semeaste!

 

(O pior é

se me mato

em vez

da fome!...)

 

Si kes puema li ka ten pueziâ pa nhos, nhos purduá-s i nhos skese des. Difabor, mesmu si, ka nhos dexa di komimora kel diâ li: so el ta sér inportánti, si el selebrádu ku gostu, kiriatividádi i pueziâ (lédu, saboriádu o skrebedu)!

Partidjamentu!

19
Mar17

Iditorial

T.V. da Silva

0: Iditorial

“Partidjamentu” e nómi ki N ránja pa es nha blógi (nha purmeru blógi). Nel, N ta pása ta partidja ku ledor (senpri ki kádja!) nhas opinion sobri divérsus asuntu, ideia o pozison (di-meu o di otu algen) ki txoma-m atenson o pidi-m nha atenson (más kada un na si bes!) pa partidja.

Nes blógi tanbê N pode partidja nhas sentimentu o sentimentus di otu algen arispetu di nhas sentimentu, pozison o ideia, o aruspetu di sentimentus i/o pozisons di otu algen sobri kalkér asuntu o situason.

Kel spásu li ta sér abértu (si intenson, primeru i últimu, e partidja!), sen ninhun otu pritenson ki ka partidja ku kenha ki sta o pode sta interesádu. Nes sentidu li, tanbê el pode konsiderádu un spásu di dibáti, senpri ku intenson di prumove algun kumunhon entri interesádu.

Matéria (o asuntu) pode sér kalker un: kalker un ta sirbi, mênus dinigri o maltráta algen, dja ki nel N ta pritende ki tudu sér ku ruspetu: purmeramenti pa tudu algen i pa tudu sentimentu, ideia, pozison, krénsa i pensamentu di kada un i di tudu algen, mesmu ki tudu kel la ka ta merese (pelumenu, nun purmeru mumentu) nha konkordánsa o adezon.

Purisu, pode konsiderádu ma stádu diánti di un spásu di diálugu, sen krispason i (mutu mênus) ofénsa; un spásu undi ta (o pode) kirsentádu más algun kusa riba kel ki tenda o sabeda; un spásu ka di “káuberdura”, más undi pode rifletidu, partidjádu o diskutidu sobri kalkér “káuberdura”; un spásu di káuberdianidádi; un spásu undi, mi ku kada interesádu, nu pode nkontra pa poi kusas na prátu linpu (pelumenu, di pontu di vista di kada un), ku maiór linpéza posivi. Na fundu, un spásu ki ta pritende sér (sobrutudu) di sidadaniâ.

Na kel spásu li, língua di preferénsa e káuberdiánu (na variadádi o variánti di kada un i skrebedu sima kada un ta xinti o sta abilitádu na fase-l). Kándu N fla “di preferénsa”, fika subintendedu (naturalmenti) ma otu língua pode (i sértamenti ta) sér utilizádu nel: e kázu di purtuges, purizenplu.

Kada pósti (testu) ta sér identifikádu pa un nunbru (pa indika si órdi di parsimentu) sigidu di dos-pontu, i un titlu (pa indika jinérikamenti asuntu di pósti).

El ka ta ten (pra-já!) un piriudisidádi stabalisedu: el ta parse senpri ki dónu des blógi ten asuntu i tenpu ki el kre i pode partidja ku ledor. Purtántu, ta fika kláru ma otor des blógi ka ten, nen el ka ta seta (di mumentu, pelumenu!) ninhun konprimisu tenpural ku ninhun ledor.

Partidjamentu!

Mais sobre mim

Sigam-me

Subscrever por e-mail

A subscrição é anónima e gera, no máximo, um e-mail por dia.

Links

  •  
  • Arquivo

    1. 2017
    2. J
    3. F
    4. M
    5. A
    6. M
    7. J
    8. J
    9. A
    10. S
    11. O
    12. N
    13. D